De circulaire economie: voorbij de pioniersfase

Van: op 2 mei 2017 | 1 reactie | categorie: Inzicht

oesterzwam paddestoelPaddestoelen op koffiedik kweken: het is inmiddels het schoolvoorbeeld van de ‘gezellige’ circulaire economie. Niet weg te slaan uit de meetups en kennelijk nog altijd op eenzame hoogte als het gaat om creatieve, circulaire overtuigingskracht. (De oesterzwammen hebben op het circulaire podium slechts de verhuurde spijkerbroeken van Mud Jeans en de geleasete verlichting van Philips naast zich te dulden.)

Het is dan ook een goed verhaal. Al die jaren hebben we de zwarte derrie weggegooid terwijl er goud onder onze handen bleek te liggen. Volgens Gunter Pauli kunnen oesterzwammen gekweekt op de prut van ons bakje troost wel zes keer meer geld in het laatje brengen dan de koffie zelf (Tegenlicht, 2 april). Zés keer de omzet van Nescafé, DE, Segafreddo, Illy, Peeze, Van Nelle, Starbucks en de rest bij elkaar! De koffiesector is goed voor een slordige honderd miljard dollar per jaar, dus dat is niet niks.

Het is een goed verhaal, maar ik maak me er toch een beetje zorgen over. Het is vooral een verhaal. Geschikt om een groot publiek mee aan te spreken en zich nieuwe routes te laten verbeelden, maar daarbuiten is het verhaal vrijblijvend en ontbeert het een breed handelingsperspectief. De optimistische, visionaire tactiek loopt daarmee het risico het doel voorbij te schieten. Doe je circulair ondernemen voorkomen als het rapen van gouden eieren, dan zaai je teleurstelling. En hoewel vertellers zoals Pauli een grootse sociale pathos aan de dag brengen, is het onderliggende denken zeer beperkt tot technologische veronderstellingen. ‘Koffiedikzwammen zijn technisch mogelijk, dus dan kan het ook meteen groot.’ De economie en de politiek van het verhaal zijn hier echter weggelaten, en dat is problematisch.

Om de economie en de politiek van zulke ‘nieuwe businessmodellen’ te begrijpen, helpt het om een, jawel, ecológische bril op te zetten. Dan zien wij het volgende. Koffiedikzwammen (en vergelijkbare projecten) zijn als de ‘pioniervegetatie’ van de groene economie. Pioniervegetatie is het type begroeiing dat als eerste opschiet nadat een nieuw bioom, ofwel een nieuw landschap is ontstaan. Pioniersoorten hanteren de tactiek van gratis en opportunistisch groeien op wat beschikbaar is. Dat wil niet zeggen dat pioniers het makkelijk hebben - het is vaak juist enorm behelpen - maar dat de randvoorwaarden van hun bestaan uitermate tijdelijk en uniek zijn. Na die fase vormt zich een duurzame nieuwe orde waarin er meer concurrentie is, en er geëconomiseerd moet worden.

De doorsnee creatief-circulaire pionier maakt vrijwel zonder uitzondering gebruik van een substraat (een grondstof zoals koffiedik) of habitat (een productiefactor zoals machinerie of vastgoed) die uit de economische wind is gehouden. Of om het platter te zeggen: ze krijgen de koffiedik, de machine of het pand zo goed als gratis. Zij danken dit dan aan de goedertierenheid van bijvoorbeeld de lokale overheid, een lokaal bedrijf of een aangeschreven fonds. Of er ligt ergens een berg grondstof te wachten waar nog even niemand aan had gedacht. In elk geval gaat het om incidentele assets die na vijf tot tien jaar niet meer op die ene specifieke manier, voor die ene leuke ondernemer, beschikbaar zijn. Na die periode zijn er ineens veel meer factoren die mee gaan tellen in de marginale kosten. En de kliek trouwe afnemers (vrienden en familie) kan de schoorsteen ook niet rokend houden.

Na de pioniersfase begint dus de realistische fase, waarin economie en politiek toch echt een rol zullen moeten gaan spelen. Ik bespreek hiervan vier scenario’s.

Scenario 1: het Marktequilibrium. In dit scenario blijkt de business ook in een gewone concurrentieomgeving haal- en schaalbaar. Dat is prachtig, maar het groepje vrienden dat ooit spelenderwijs aan het initiatief begon, zal concessies moeten doen. Ten eerste zul je zin moeten hebben in het ‘echte’ ondernemerschap, waarbij winstgevendheid toch de grote toetssteen blijkt, en de regeldruk toch best hoog. Veel van de oorspronkelijke flair kan niet meer worden volgehouden. Je vervoerde alles per zeilboot en bakfiets, of de grondstof kwam van die leuke hobbyisten uit de wijk, of je zat op dat prachtige rauwe plekje pal naast de microbrouwerij. Deze bijzondere extra’s leggen het stukje bij beetje af tegen de aandacht die naar de core business gaat. De tip: ga ervoor, maar wees je tijdig bewust van deze keerzijden van het ‘succesvolle’ scenario.

Scenario 2: de Schillenboer. Hier geldt dat het concept alleen duurzaam (als in ‘volhoudbaar’) is, als de grondstof een bijzondere status krijgt en gratis blijft. De oude schillenboer had zo’n model. In de schrepele (na)oorlogsjaren waren aardappelschillen geschikt veevoer en werden daarvoor van deur tot deur opgehaald. Er wisselde wel eens een penning van hand, maar dat was op basis van noodzaak en vertrouwen. De schillenboer was geen marktspeler, maar vervulde een publieke functie, die bovendien zeer contextgebonden was. Deze context en cultuur zijn echter antiquiteiten die in de moderne consumptiemaatschappij. Het model dat nu nog het dichtste bij komt is het statiegeld: een publiek afgedwongen regeling die goed werkt voor een klein aantal soorten fles, en daarmee basta. De tip (gericht aan de politiek): breid statiegeld uit zodat het ál die geschikte flessoorten omvat, in plaats van maar de helft ervan.

Scenario 3: de Hipsterhobby. Je blijft vooral het ‘verhaal’ verkopen, maar vindt daarbij voldoende klandizie om het hoofd boven water te houden. Want er zijn best veel consumenten die bereid zijn te betalen voor een mooi product, hoor. Zo zorgt de ‘third wave’ in de koffiebranche voor succesvolle branders en barretjes in vrijwel alle steden ter wereld, waarbij passie en winstgevendheid naast elkaar kunnen bestaan. Een klein, bijzonder initiatief dat oude duurzaamheidslogica op z’n kop zet is misschien wel veel waardevoller dan het trage doormodderen van de grote jongens. Maar klein zul je blijven: zes keer de beurswaarde van Starbucks ligt echt niet in het verschiet. De tip: probeer, als je het zelf druk hebt met de techniek of de handel, samen te werken met organisaties (zoals media) die je verhaal kunnen verbreden en verspreiden. En geniet van het moment.

Scenario 4: een Nieuwe Economische Logica. Dit scenario is eigenwijs en weigert de status quo te accepteren. De beperkingen die in dit stuk aan de orde kwamen, zouden namelijk kunnen worden omgebogen, mits ze in samenhang worden aangepakt. Uit alle kleine verhalen zal dan een Groot Verhaal moeten ontstaan waarin de gewone mens ineens de opties krijgt die nu alleen nog in het kleine circuitje creatieve stedelingen bestaat. Hoezo dominantie van de consumptiemaatschappij? Hoezo economies of scale? Hoezo géén schillenboer? Voor al deze variaties op ‘het is niet anders’ zijn oplossingen, maar dat is even flink maatschappelijk aanpoten. Het gaat dan om een deel technologische vernieuwing (vooral ‘sociale’ technologie: ICT, kleinschalige maak-faciliteiten), een deel sociaal plichtsbesef (ik druk dat nu even niet mooier uit dan het is) en een deel politieke durf (als in: het weer durven benoemen van een publiek belang dat inspanning vergt van iedereen).

Een echte circulaire economie is niet makkelijk en gaat om veel meer dan ‘economie’. De focus op pioniers en bedrijven, die nu overheerst, miskent dat de drijvende kracht achter de verandering veel meer sociaal gedreven is, dan technologisch. Na de pioniersfase van het circulaire denken, is het stutten van die sociale kracht door een politieke bezieling de volgende grote stap. Ik hoop dat u erover mee wilt denken.

Socrates Schouten
is auteur van De circulaire economie: waarom productie, consumptie en groei fundamenteel anders moeten (Leesmagazijn, 2016). De tweede druk verschijnt in mei.

Ook in mei vindt het landelijk slotcongres van een onderzoek naar de stand van het land rond de Circulaire Economie en Business Modellen plaats. Aanmelden kan hier.

Lees meer over:

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht



 


Reacties: (1)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. Jan Juffermans schreef:

    Tja, koffiedik hergebruiken voor paddestoelen als voorbeeld voor een circulaire economie… Voor mij komt het vooral neer op meer geldcirculatie halen uit de koffiedrap. Op zich slim, maar het is nog verre van circulair. Een paar jaar geleden het ik er met Gunter Pauli contact over gehad, per email. Want die koffieresten, inclusief de mineralen, zouden namelijk terug moeten naar de koffievelden in Afrika en Zuid-Amerika, om de bodem vruchtbaar te houden. Dan pas maak je de cirkel rond. Helaas was de reactie van Pauli toen slechts: ‘je moet ergens beginnen…’ Gezien de grote hoeveelheden koffie die we drinken, ligt hier nog een aardige circulaire uitdaging.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Let op: alle reacties worden gemodereerd door de redactie en zijn derhalve niet direct zichtbaar. Reacties met een niet bestaand e-mail adres als afzender worden in geen geval geplaatst. Lees verder de huisregels.

*

code

Laatste nieuws

Corendon start met scheiden van afval tijdens vluchten

Corendon start met scheiden van afval tijdens vluchten

Recentelijk is vliegtuigmaatschappij Corendon gestart met het scheiden van het afval aan boord. Door plastic, blik, papier en glas apart in te zamelen tijdens de vlucht wil de luchtvaartmaatschappij de impact op het milieu verkleinen. SUEZ (specialist in afval en grondstoffen) zorgt op Schiphol weer voor verwerking van recyclebaar afval. Passagiers worden op de vlucht […]

| 24 mei 2017 | 0 Comments
Kolencentrales en biomassa bijstook: wat zijn de gevolgen van een nieuw kabinet

Kolencentrales en biomassa bijstook: wat zijn de gevolgen van een nieuw kabinet

Het CBS maakte onlangs bekend dat het energieverbruik in Nederland in 2016 in totaal 3131 petajoule bedroeg. Ruim 90 procent van deze energie werd opgewekt met fossiele brandstoffen als aardgas, aardolie en steenkool. Het gebruik van steenkool zorgde voor de opwekking van 430 petajoule, bijna 14 procent van het totaal. Hoewel aardgas en aardolie een […]

| 24 mei 2017 | 0 Comments
Duurzame startup Eccentrade wint belangrijke MVO-prijs

Duurzame startup Eccentrade wint belangrijke MVO-prijs

Eccentrade heeft een van de vier prestigieuze startup-awards gewonnen tijdens The Next Web Conference. De duurzame Nederlandse startup ging naar huis als winnaar van het IMPACT-program. Dit programma deelt een prijs uit aan de internationale startup die met concrete tools of oplossingen een bijdrage levert aan een betere wereld. Koppelt bedrijfsinformatie aan duurzaamheidsdata Eccentrade, opgericht […]

| 23 mei 2017 | 0 Comments
Met een modulaire hoofdtelefoon de afvalberg te lijf

Met een modulaire hoofdtelefoon de afvalberg te lijf

Koptelefoons zijn zo’n typisch voorbeeld van lastige producten om te repareren. Als er iets stuk aan gaat, kun je meestal het hele ding weggooien. Dat wil de startup Gerrard Street anders doen. Gaat er iets aan hun hoofdtelefoon stuk, dan wordt het onderdeel gratis vervangen en gerecycled. Met dit concept wil het bedrijf de groeiende […]

| 23 mei 2017 | 0 Comments
Voedselverspilling in Nederland neemt nauwelijks af

Voedselverspilling in Nederland neemt nauwelijks af

Een derde van het voedsel in Nederland belandt regelrecht in de afvalbak. Ondanks de doelstelling van de overheid om twintig procent minder te verspillen tussen 2009 en 2015, wordt er geen vooruitgang geboekt. Nog geen procent van deze doelstelling is waargemaakt. Dat meldt De Monitor (KRO-NCRV) zondagavond in de uitzending. Het onderzoeksprogramma onderzocht onder supermarkten, […]

| 21 mei 2017 | 1 Comment
Amsterdam krijgt elektrische-fietsenplan

Amsterdam krijgt elektrische-fietsenplan

Als eerste stad in Nederland krijgt Amsterdam een eigen elektrische deelfietsenplan. Vanuit een onverwoestbare container kan iedereen voortaan een deel-e-bike van E-bike to go pakken die simpel en snel met een smartphone kan worden geopend en gebruikt. De eerste container met deel-e-bikes is geplaatst in het Westerpark, maar de ambitie is om al volgend jaar […]

| 21 mei 2017 | 0 Comments

Inzicht

Gemene-Goed-Economie is wereldwijd een succes – 3

Gemene-Goed-Economie is wereldwijd een succes – 3

In deel 1 en 2 van dit drieluik kon je lezen over de uitgangspunten van de Gemene-Goed-Economie, en over de praktische verankering in de economische realiteit. In dit derde en laatste deel gaan we in op de beweging die achter het succes van dit alternatieve economische systeem staat, en hoe ze zich verhoudt tot andere […]

| 23 mei 2017 | 0 Comments
Gaat de blockchain ook voor sociale innovatie zorgen?

Gaat de blockchain ook voor sociale innovatie zorgen?

Het nieuwe internet, of alleen het nieuwe Google? De blockchain is een digitale technologie met gigantische mogelijkheden voor sociale innovatie. Het eerste product van de blokchain is de bitcoin. Door de cryptografische veilige techniek is het mogelijk waarde toe te kennen aan data. Daardoor was een enkele bitcoin bijna niets waard toen hij werd gecreëerd. […]

| 23 mei 2017 | 0 Comments
Monitor Duurzaam Nederland: het gaat goed, maar wel ‘ten koste van’

Monitor Duurzaam Nederland: het gaat goed, maar wel ‘ten koste van’

Op Verantwoordingsdag, 17 mei, verscheen de laatste Monitor Duurzaam Nederland (MDN). De monitor geeft via een reeks van indicatoren weer hoe het er voor staat met onze kwaliteit van leven, en ook of het bereiken van die kwaliteit ten koste gaat van mensen elders en/of van toekomstige generaties. Vanaf volgend jaar zal op Verantwoordingsdag jaarlijks […]

| 23 mei 2017 | 0 Comments
Hoe Shell stiekem betaalde voor onderzoek van Rotterdam School of Management

Hoe Shell stiekem betaalde voor onderzoek van Rotterdam School of Management

De Rotterdam School of Management RSM, onderdeel van de Erasmus Universiteit, ontving meer dan 3 ton van Shell voor een onderzoek naar het vestigingsklimaat voor multinationals in Nederland en verzweeg dat. Later werden met dat rapport belastingsregelingen in elkaar gezet waar vooral multinationals voordeel van ondervonden. Dat concluderen onderzoekers van Changerism in een recent rapport. […]

| 16 mei 2017 | 3 Comments

Deze website wordt mede mogelijke gemaakt door: