Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In het Berlijnse Grunewald werd tussen 1950 en 1972 puin opgestapeld tot een heuvel. Later luisterde de NSA vanaf de top het Oostblok af. Wat eronder ligt, vertelt een nog ouder verhaal.
Het voormalige NSA-luisterstation met radomes op de Teufelsberg in Berlijn (2009). Beeld: Jochen Teufel, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.
Wie nu over de Teufelsberg loopt, ziet een verlaten afluistercomplex; een ander bouwwerk ligt verborgen onder de grond. In 1937 werd de eerste steen gelegd voor de Wehrtechnische Fakultät, een door Albert Speer ontworpen militair gebouw dat nooit werd voltooid. Na de oorlog probeerden de geallieerden het betonnen casco op te blazen, maar dat lukte niet, waarna het onder puin verdween. Boven dat begraven gebouw verrees later Field Station Berlin, dat na de val van de Berlijnse Muur werd verlaten.
De heuvel steekt 80 meter boven zijn omgeving uit
De top ligt op 120,1 meter boven zeeniveau. Daarmee is de Teufelsberg een van de hoogste punten van Berlijn, al steekt hij boven het omliggende Teltow-plateau zo’n 80 meter uit. De heuvel ligt in het Grunewald, aan de kant van de stad die vroeger West-Berlijn was. Wie er rondloopt, staat dus hoog boven de omgeving, op een plek die door mensen is opgeworpen.
Goed om te weten De naam Teufelsberg komt van het nabijgelegen Teufelssee. Dat meer heet in het Nederlands Duivelsmeer.
Hitler wilde dat het gebouw 1.000 jaar zou blijven staan
Adolf Hitler legde op 27 november 1937 persoonlijk de eerste steen voor de Militair-Technische Faculteit van de Technische Hochschule Berlin. Het gebouw was bedoeld om 1.000 jaar mee te gaan. Het hoorde bij Germania, het grootse plan waarmee Hitlers chef-architect Albert Speer Berlijn wilde omvormen.
In februari 1940 kwam het werk stil te liggen. Hermann Göring gaf toen opdracht om bouwprojecten zonder militair belang te stoppen; de faculteit viel daar ook onder. Het dikke gewapende beton bleef staan, maar het instituut waarvoor het was bedoeld, ging nooit open. Zo lag er na de oorlog een enorm, onafgemaakt casco midden in het Grunewald.
Berlijn bracht zijn brokstukken hierheen
In 1946 koos de Berlijnse senaat het terrein als plek voor het puin van verwoeste gebouwen. Het betonnen casco bood een stevige ondergrond voor de ophoging. Wat in de stad in de weg lag tijdens de wederopbouw, kreeg zo een nieuwe bestemming in het bos. De schaal daarvan is lastig voor te stellen, zelfs als je boven op de heuvel staat.
- Tijdens de opbouw reden volgens de Teufelsberg-organisatie dagelijks 800 vrachtwagens naar het terrein.
- Samen brachten ze per dag zo’n 7.000 ton puin.
- Het totale volume kwam uit op circa 26 miljoen kubieke meter.
Een kubieke meter is een blok van één meter lang, één meter breed en één meter hoog. Bij 26 miljoen van zulke blokken begrijp je hoe een stortplaats een van de hoogste plekken van Berlijn kon worden. De heuvel vertelt daardoor ook iets over de omvang van de verwoesting waarmee de stad na de oorlog moest omgaan.
De hoogte trok ook inlichtingendiensten aan
Vanaf juli 1961 gebruikten mobiele geallieerde afluistereenheden de top. De ligging bleek geschikt om communicatie uit de Sovjet-Unie, Oost-Duitsland en andere landen van het Warschaupact op te vangen. Daarvoor was die hoogte ineens meer dan een bijzonder uitzicht.
In oktober 1963 begon de bouw van een permanente installatie op de top. Die groeide uit tot Field Station Berlin, waar naast de Amerikaanse NSA ook Britse inlichtingendiensten werkten. De post maakte deel uit van ECHELON, een internationaal netwerk voor het onderscheppen van communicatie. Begin jaren 90 werd de apparatuur verwijderd; daarna raakte het complex in verval.
Voor de kunst kom je nu wél binnen
Het voormalige afluisterstation is tegenwoordig afgezet en wordt beheerd voor publieke bezichtiging. Op het terrein vind je street art, en er zijn rondleidingen en evenementen. Voor het gebouw diep onder de heuvel geldt iets anders: daar kun je niet bij. Verhalen over geheime NSA-tunnels die van Field Station Berlin naar het gebouw zouden lopen, zijn niet bevestigd.
Wie de zichtbare resten van de afluisterpost wil bekijken, betaalt 12 euro toegang. Dat levert een bezoek op aan de plek waar de latere geschiedenis van de heuvel nog boven de grond te zien is.
