like duurzaamnieuws op facebook
volg duurzaamnieuws op twitter
zoeken op duurzaamnieuws

Economie als gevaarlijke religie

Van: op 2 mei 2015
Egbert Tellegen: “De economie heeft als samenbindend hoogste goed de plaats van religie en ideologie overgenomen”

Egbert Tellegen: “De economie heeft als samenbindend hoogste goed de plaats van religie en ideologie overgenomen”

In de kapitalistische orde staat de productie van goederen in dienst van de accumulatie van het vermogen van de kapitaalbezitters. Dit principe jaagt voortdurend de groei van de productie aan met alle gevolgen van dien voor het milieu. In zijn boek ‘Afscheid van het kapitalisme’ maakt Egbert Tellegen duidelijk dat er een andere economische orde nodig is om verdere vernietiging van onze aardbol tegen te gaan. Hoe ziet die eruit? Die vraag beantwoordt de auteur in een interview met Stephan Slingerland.

Binnen het huidige kapitalistische systeem kun je milieuproblemen oplossen door externe milieueffecten mee te nemen in de marktprijzen. Ook kan het BNP als belangrijkste indicator voor welvaartsgroei vervangen worden door een breder welvaartsbegrip. Waarom is er dan toch een andere economische orde nodig?

“Het meenemen van zowel externe effecten in de marktprijzen als het vervangen van het BNP als belangrijkste indicator voor welvaartsgroei wordt al een halve eeuw bepleit. In de praktijk zie je hier vrijwel niets van terug. Ik zou ook niet weten hoe je zaken als de uitputting van grondstoffen en de vermindering van biodiversiteit in marktprijzen kan verdisconteren. Bij een bredere definitie van het welvaartsbegrip staat weliswaar de toename van private consumptie niet langer centraal, maar raak je de kern van de bestaande economische orde. De menselijke soort heeft tot voor kort altijd geworsteld met het probleem dat er onvoldoende werd geproduceerd om in de consumptieve behoeften te voorzien. De laatste decennia leven we echter in een economische orde waarin het ook in rijke landen een probleem is als de consumptie de productie niet bijhoudt. Om dat te voorkomen worden er gigantische bedragen uitgegeven aan reclame. Het grote probleem van nu is dat we te weinig consumeren en 'de hand op de knip houden'.

Wat is het alternatief?
“Om dit patroon te doorbreken moeten ondernemers zich ontwikkelen tot milieubeschermers die een optimale behoeftebevrediging van consumenten nastreven die het milieu niet belast. Dit betekent dat de belangen van milieubescherming en consumptieve behoeften met elkaar in evenwicht zijn door deze voortdurend op elkaar af te stemmen.”

Streven ondernemers niet nu al optimale behoeftebevrediging van consumenten na – al zijn die behoeften niet altijd milieuvriendelijk?
“Mijn boek bevat voorbeelden van zowel traditionele kleinschalige ondernemers als nieuwe sociale ondernemers die professionaliteit voor winstmaximalisatie laten gaan. Die kunnen je ook afraden om een product te kopen. Maar in de economie zoals die thans bestaat zijn dat betrekkelijk marginale verschijnselen. Ondernemingen horen maximaal en niet optimaal te leveren in hun streven naar winstmaximalisatie. De kern van mijn boodschap is dat de productie en dienstverlening bij consumptiegoederen los moeten worden gemaakt van het streven naar kapitaalsaccumulatie, van de macht van aandeelhouders, van het geld met geld willen verdienen.”

Je pleit voor vervanging van het sleetse begrip ‘duurzaamheid’ door ‘zorgvuldigheid’. Is dat niet een semantisch detail?

Met de term 'semantisch detail' onderschat je de betekenis van woorden voor het denken en daardoor ook voor het handelen. Mondiale milieubescherming dient gebaseerd te zijn op een geloof in vooruitgang door verandering. Dat is iets heel anders dan uitgaan dat er van alles genoeg is en dat alles wat is duurzaam moet blijven. Daarom zie ik ook niets in een begrip als ‘duurzame samenleving’.

Waarom noem je de gezondheidszorg als voorbeeld voor het milieu? Zijn artsen in het huidige systeem niet juist een soort ‘graaiers’ die door meer - al dan niet zinvolle - handelingen te verrichten hun eigen inkomen kunnen vergroten?
“Het gaat mij in dit geval om een model waarvan de werkelijkheid wel eens kan afwijken. Maar ik ga er vanuit dat tot op de dag van vandaag hulpverleners in de gezondheidszorg streven naar optimale in plaats van maximale zorg. Bij de levering van consumptiegoederen is dat hooguit een randverschijnsel in plaats van een regel. In de gezondheidszorg wordt ernaar gestreefd de hulpbehoefte te beperken. Vergelijk dat eens met het dominante economische denken, waarvoor krimpende consumptie een probleem is.”

Waarom noem je economie een religie?
“Vroeger hadden gelovigen nog geestelijke leiders en vele ongelovigen waren navolgers van ideologische leiders. Die situatie bestaat in westerse landen thans niet meer op grote schaal. De economie heeft als samenbindend hoogste goed de plaats van religie en ideologie overgenomen. Voortdurend worden we geïnformeerd over of het ‘goed’ of ‘slecht’ gaan met de economie. En de laatste jaren vooral over het wel of niet optreden van ‘herstel’. Hoe is het mogelijk dat economen de gecompliceerde werkelijkheid reduceren tot het ‘goed’ of ‘slecht’ gaan en zich niet tegen dit simplisme verzetten? Ik denk dat ijdelheid hun wetenschappelijke geweten in de weg zit. Economen zijn de hogepriesters van de hedendaagse geseculariseerde samenleving. Zoals kerkelijke en ideologische leiders ons vroeger mochten toespreken over ons wel en wee, zo wordt dat thans door economen gedaan. ‘De economie’ is het enige samenbindende geloof van de geseculariseerde samenleving geworden.”

Je gooit alle economen op een hoop. Is dat terecht?
“Natuurlijk bestaan er tussen economen grote verschillen van inzicht, maar die bestonden er vroeger ook tussen progressieve en conservatieve bisschoppen. En er waren toen ook wel lieden die in ‘niches’ ketterse opvattingen verkondigden zoals er nu ook wel niches zijn voor kritiek op het gebruik van het BNP als welzijnsindicator en het stimuleren van consumptie. Maar in de media is het geloof vooralsnog onaantastbaar. Het wordt de hoogste tijd dat dit geloof in ‘de economie’ frontaal wordt aangevallen. Een begin daarmee kan gemaakt worden door het gangbare economische denken en de vertolkers van dat denken volstrekt belachelijk te maken.”

Stephan Slingerland

 

‘Afscheid van het kapitalisme. Over de aarde en onze economische orde’, Egbert Tellegen, Amsterdam University Press, 145 pag., € 14,95

 

Dit interview verscheen eerder in Milieu, het magazine van de VVM. Lid worden van de VVM? Kijk hier voor een proeflidmaatschap inclusief een abonnement op Milieu.

Lees meer over: ,

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht



 

Reacties: (2)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. Peter Koot schreef:

    Hij zegt het netter als dat ik het al wat jaartjes verwoord, echter de strekking is hetzelfde. Ethiek is eruit ge-schoolt, daar is het probleem gekweekt. Ze die het aangeleerd hebben gekregen hebben het doorgegeven, het school systeem moet op talenten/ interesses inspelen en stimuleren. De leraar behoord dit als zijn/haar roeping te zien, het doorgeven van de perverse prikkel ¨alles doen voor de poen¨ is waar ¨het kwaad¨ aandoen begint. Een goed voorbeeld doet goed volgen immers, en het tegenovergestelde dus ook. Het slechte voorbeeld wordt op school in onschuldige koppies geperst, is dus niet raar dat die later niet het goeie voorbeeld gaan geven. Een hond wordt niet vals geboren, die wordt vals gemaakt. Dat is dus ook van toepassing op de mens, die wordt ook niet vals geboren. Die worden geprogrammeerd tot voor de industrie wenselijk gedrag, dat de industrie daarin leidend is en dus verantwoordelijk is voor de teloorgang van de samenleving/ ethiek was me al best lang duidelijk, op Nijenrode etc. worden ze nog meer gehacked door de on ethische leraren. De langer je op school hebt gezeten, de groter de kans dat je nauwelijks enig sociaal besef overhoud. Het gezin is tijdens mijn leven om zeep geholpen als ¨hoeksteen van de samenleving¨. De ¨feministische golf¨ is er zelfs een onderdeel van geweest, gelukkig komen er steeds meer feministen daar langzamerhand ook achter. De indoctrinatie van de jeugd op scholen, is eigenlijk niets anders als mishandeling. We moeten echt het school systeem aanpakken, en het besef terugbrengen dat ouders hun kinderen behoren op te voeden. Dan moet het economisch haalbaar zijn voor ouders om dat ook te kunnen, en ik hoef toch niet uit te leggen waarom hoop ik. School is in mijn opinie de rechten van kinderen onrecht aandoen, het gezin is echt niet per ongeluk zo om zeep geholpen. Economen nemen alle risico´s etc in overweging, ze weten donders-goed hoe fout ze bezig zijn. Ze factoren alles in, en ja ik kom hiermee terug op dat ze dus liegen dat ze barsten dat ze de crisis niet aan hebben kunnen zien komen. Geloof mij maar, ik heb er bij gezeten toen ze dat ¨ off the record¨ rond 1987 bij gemeente Lelystad erover in diverse vergaderingen dit ¨tussen neus en lippen door¨ hebben vermeld, met alle ¨toen dus wel al voorziene mogelijke negatieve gevolgen, als onwenselijk voor banken/ vakbonden/ etc. door de ´financieel deskundigen´, die het heeft gehad uiteindelijk¨. ¨Ze zouden daar allen wel voor oppassen/ waken want dat zou grote gevolgen kunnen hebben, nou daarvan is dus niets terechtgekomen. We zitten met precies de voorspelde negatieve gevolgen opgezadeld die er toen als onwenselijk werden voorzien. Maar geloof mij niet, wat weet ik er nou van, ik heb er immers geen bewijs van. Ik ben al heel lang een roepende in de woestijn. Ze hebben het niet voor niks ¨off the record¨ voorspeld/ onder het tapijt geschoven. Want: Nu kunnen ze ¨Plausible deniability¨ claimen, dus iets van ¨we weten het niet want je kan niet aantonen dat we het wel wisten¨ dat ze zelf het bewust buiten de papier winkel/ notulen hebben gehouden is feit¨ , ik heb het ze echt horen voorspellen, kwas toen nog een jong en naïef schaap en geloofde ze toen ook nog met hun waarschuwingen. En het domme schapen volk maar geloven wat de economen zeggen. Ze hebben het allemaal uitgedacht en het valt bijna niet meer tegen te houden, hun drug is te sterk, de perverse prikkel is ons allen op school getracht aan te doen. Sommigen hebben hun leugens doorzien, de meesten slapen totaal afgestompt en egoïstisch alles doende voor hun economisch belang. Het gaat heel erg fout, we vliegen gillend uit de bocht. We hebben niks te kiezen, we krijgen het voor onze kiezen.

  2. Wat me sterk aanspreekt in dit interview is het contrast met het vorige voorpagina-artikel over “Clean Disruption”. https://www.duurzaamnieuws.nl/met-clean-disruption-komt-het-allemaal-goed/
    Ik werk bij Stichting RUW in Wageningen en organiseer debatten en lezingen rondom het thema duurzaamheid.
    Mocht er interesse zijn in het faciliteren van een debat (i.s.m. duurzaamheidsnieuws) tussen de auteurs van dit artikel en het clean disruption artikel dan hoor ik dat graag, want dit is naar mijn mening het kern-debat in de mileubeweging: kan een verlengstuk van de huidige technologie en het huidig economisch model ons een duurzame toekomst brengen of moet het roer radicaal om in de economie?
    In de literatuur spreekt men van “Cornucopians” (technologie en eindeloze groei gaan ons redden) tegenover de “Doomers” (Technologie en economische groei zijn de bron van het kwaad: Degrowth is de oplossing)
    Is er een middenweg? moeten we wel een middenweg willen? waar zijn de twee auteurs het wel over eens?
    Graag hoor ik wat u van dit idee vindt en of u suggesties heeft (bijv. 0Jan de Jonker met zijn Nieuwe Business Modellen als middenweg?).