Een transitie: de burger wordt producent

Van: op 16 april 2017 | 2 reacties | categorie: Inzicht

woningspeculatie social commonsJe kent ze wel, van die rekenmodelletjes over het rendement van zonnepanelen met hun terugverdientijd. Interessante kost, waarmee men hoopt twijfelaars over de streep te trekken. En natuurlijk lijkt het me prachtig als veel daken overal ter wereld bedekt raken met zonnepanelen, zodat de onderliggende woningen, kantoren en bedrijven de opgewekte energie direct kunnen gebruiken.

Waarom het denken over terugverdientijd hierbij centraal staat, blijft voor mij een raadsel. Ik hoor namelijk nooit iemand over de terugverdientijd als doorslaggevend argument bij de keuze van een type auto, of over de terugverdientijd van een gezellig weekend met het gezin. Kortom, er zijn mogelijk andere redenen waarom we zonnepanelen op daken willen leggen. Bijvoorbeeld omdat het leuk is om energieproducent te zijn. Ik zou dan ook graag vanuit een voorbeeld van de energieproductie deze manier van kijken willen uitwerken: dat van lokale productie. Door burgers.

Twee verhalen

Vergelijk deze twee verhalen over het installeren van zonnepanelen op een dak van een woning:

Huishouden A legt zonnepanelen op het dak. Zij kiezen uiteraard voor de laagste prijs. De panelen komen waarschijnlijk uit China. Het geld dat zij besparen op de energierekening gebruikt het gezin om dit jaar een mooie vakantiereis te maken naar Thailand. Zo ondersteunen ze de economische groei.

Huishouden B legt ook zonnepanelen op het dak. Zij kiezen voor een lokale leverancier en panelen van een Nederlandse producent. Dat kost ze waarschijnlijk iets meer. Het geld dat zij besparen op de energierekening gebruiken ze om te investeren in een buurcoöperatie, ze starten een buurtmoestuin met theehuis. Hier ontstaan ideeën voor meer coöperaties op gebied van lokale productie en recycling.

De situatie van huishouden A illustreert het huidige economische denken en hoe het verduurzamen van de energievoorziening kan zorgen voor economische groei. Het is een verhaal over concurrentie, over lage prijzen en maximaliseren van winst en groei. De impact op de lokale economie is overwegend negatief. Het geld dat men bespaart op de investering verdwijnt even snel uit de gemeenschap als dat het binnenkwam en het verplaatst naar gebieden op de wereld waar arbeidskosten laag zijn, waar milieunormen soepel zijn en het vergt vele duizenden kilometers transport met bijbehorende CO2 uitstoot.

De situatie van huishouden B illustreert dat andere keuzes kunnen leiden tot een heel ander type aan ontwikkelingen. Het meest in het oog springende verschil is een dat bewust wordt gezocht naar meer gezamenlijke lokale productie op basis van herverdeling van (schaarse) middelen. De drijfveer is niet de economische groei, niet de concurrentie of de maximalisatie van financiële winst. Het ontwikkelen van de lokale gemeenschap en broederschap staat centraal. Het geld blijft in de lokale gemeenschap en schept daar werk. Gelijktijdig bespaart men internationaal transport. En daarmee ontstaat een interessant beeld.

 

Een burger produceert het duurzamer

In het huidige neoliberale kapitalisme zijn belangrijke kosten geëxternaliseerd. Bijvoorbeeld: een boom die wordt gekapt kost weinig of niets, maar levert wel wat op. Iedereen weet dat wanneer alle bomen zijn gekapt, we een groot probleem hebben. Waarom zien wij een gekapte boom niet als kosten? In ons economisch denken zit een duidelijk probleem met eigenaarschap van de Commons, datgene wat van iedereen is, is eigenlijk van niemand en daardoor zeer kwetsbaar.

Buurtbewoners zullen die externaliteiten anders beoordelen: een groene, schone en veilige buurt is geliefd. Maar het werk alleen als men zich er van bewust is dat dit een keuze is. En dat men de verantwoordelijkheid voelt om in te grijpen én de mogelijkheden (lees: bevoegdheid) heeft om iets te doen. Als de lokale gemeenschap geen grote afval storthoop binnen haar gemeentegrens wil, zal hergebruiken van grondstoffen een logische manier van werken worden. Als men niet afhankelijk wil zijn van grote energiebedrijven, zal men kiezen voor lokaal opwekken van energie. Dat een burgercoöperatie lokaal produceert met respect voor de lokale leefomgeving ligt meer voor de hand dan bij een multinational die produceert voor de korte termijn winst voor de aandeelhouders die geen verbinding hebben met die lokale gemeenschap.

Ook lokale productieketens zijn te realiseren en vanuit lokaal perspectief zelf wenselijk. Hoe langer de keten, hoe sterker de lokale economie (lokaal produceren zonder dat men in de keten gebruik maakt van grondstoffen of productie buiten de lokale gemeenschap). Hier draagt bijvoorbeeld een lokale munt een steentje bij. Een inspirerend experiment kennen we uit het Spaanse Mondragon. En natuurlijk is ook op dit experiment nog wel wat aan te merken of verbeteren. Laten we het dus ook niet als eindpunt, maar als beter vertrekpunt beschouwen.

Wat let ons?

Er is een aantal redenen te bedenken waarom deze experimenten nog weinig zichtbaar zijn. Om te beginnen laat het huidig economisch denken, met bijbehorende indicator BBP, niet de echte voordelen van lokale productie zien. Veel zaken die waardevol zijn voor de lokale gemeenschap, worden niet uitgedrukt in het BBP. Erger nog – zaken die de lokale gemeenschap schaden, kunnen het BBP positief beïnvloeden. Denk aan een Dakota Access Pipeline in Amerika, die goed lijkt voor het Amerikaanse GDP, maar waar lokale gemeenschappen heftig tegen protesteren.

Andersom zijn er natuurlijk ook voorbeelden te vinden van lokale gemeenschappen die de eigen leefomgeving totaal verwaarlozen ten gunste van een enorme inkomensgroei van een paar (lokale) gelukkigen. Denk alleen al aan de prachtige plekken op Aarde die dreigen te bezwijken onder massatoerisme. Het staat dus niet bij voorbaat vast dat de problemen opgelost zijn als we met burgerproductie aan de slag gaan. Er is allereerst kennis en inzicht nodig om het goede te kunnen doen. En goed bestuur is een belangrijke randvoorwaarde; juiste bijsturing vanuit een betrokken overheid is essentieel. Die twee punten wil ik graag nader uitwerken.

 

Kennis

Wat kunnen we doen om de benodigde kennis te ontwikkelen? Allereerst is het ontwikkelen van kennis de taak van het onderwijs in Nederland. En dan doel ik nu met name op het economie onderwijs. In het economie onderwijs staat nu het kapitalistische groei-denken centraal, met focus op maximalisatie van winst en een vrije markt met concurrentie. Alsof mensen eindeloos intelligent zijn en alle opties kunnen overzien, volledig onafhankelijk en alleen reageren op prikkels van prijs. Alsof het goed is voor iedereen. Alsof de economie a-moreel is.

Door een breder beeld te schetsen van wat je onder economie kunt verstaan, kunnen we kennis en inzicht aanreiken in het onderwijs. Bijvoorbeeld door pluriformiteit te benadrukken: welke economische theorieën bestaan er allemaal? We kunnen in het onderwijs de economie vanuit diverse gezichtspunten laten benaderen. Niet alleen het perspectief van huishouden A, maar ook huishouden B. Dat gaan we vanuit De Grote Transitie zeker vormgeven de komende tijd.

 

Goed bestuur

Net zo belangrijk als kennis en inzicht zijn de randvoorwaarden: zorgen dat de kennis ook toegepast mag worden binnen de regels en wetten. Begin dit jaar werd bijvoorbeeld een gemeente teruggefloten door het ministerie van SZ toen zij wilde experimenteren met een basisinkomen. Onze overheid heeft zeer ambitieuze plannen als het gaat om innovatie in de duurzame sector. Maar ik leerde iets interessants. Deze week hoorde ik van iemand die zijn huis heeft verbouwd naar een nul-energie woning dat bij deze verbouwing alleen maar technologie is toegepast die al jaren bestaat. Kortom; er is geen innovatie nodig om het woningbestand in Nederland zéér energiezuinig te maken. Wat ontbreekt is de beslissing dat we het gewoon gaan doen, vanuit een visie dat het nodig is én economisch haalbaar kan zijn. We moeten misschien wel de spelregels iets anders definiëren. En dat geldt op veel gebieden waar we onze samenleving socialer en duurzamer kunnen maken.

De burgerproductie zal – zeker op korte termijn – niet alle oude productie kunnen vervangen. De twee productiewijzen kunnen naast elkaar bestaan. Er kan nagedacht worden over de experimenteerruimte die we nu nodig hebben: wat worden spelregels? Ik ben er van overtuigd dat bij een goede set spelregels er veel ondernemende burgers zijn die de bal willen oppakken.

En dat is ook waar de Grote Transitie voor mij over gaat. Nieuwe spelregels, die leiden tot aantrekkelijke alternatieven voor het huidige economische denken.

Maarten Nijman
Coördinator van De Grote Transitie

Dit artikel verscheen eerder op degrotetransitie.nl

Lees meer over: ,

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht



 


Reacties: (2)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. Duurzame Fred schreef:

    @Hank
    Op zich een aardig plan wat u schets.
    Alleen de VVD zal dit nooit van zijn leven doen. En dat komet door het volgende. De staatskas loopt nu door 500.000 zonnepanelenbezitters rond de €50 miljoen aan belastingen mis. Als ik de €50 miljoen deelt op 500.000 eigenaren van zonnepanelen, kom ik op €100,- per huishouden wat de staat misloopt. Daarnaast is het zo als de kolencentrales klimaat neutraal gemaakt moeten worden, worden er boomstammen uit de VS gehaald om onze kolencentrales op te stoken. Maar voor de liberalen is het niet prettig als de stroomprijs (rond de €0.10 per kWh) voor de bedrijven flink omhoog gaat. Dan komt volgens de VVD de internationale concurrentie positie in gevaar.

    Zelf heb ik geen enkele mooite om belasting te betalen op de door mijn opgewekte stroom, mits het niet te hoog is. De staat loopt €0.03 per kWh belssting mis. Als ik met mijn verbruik 2.500 kWh per jaar (0.03×2500) heb ik daar geen moeite mee. Dat komt neer op €75,- per jaar.

  2. Henk Daalder, Pak de Wind schreef:

    Duidelijk verhaal.
    Voor een transitie zijn 3 voorwaarden
    – de benodigde technologie is beschikbaar
    – de markt tussen aanbieder en koper werkt
    – de overheid zorgt voor effectieve regels om de markt op gang te brengen en te houden

    Het is niet altijd zo dat burgers de beste producenten zijn. Vaak zelfs zijn dat fabrieken, die goedkopere en mooiere oplossingen maken.

    Waar het bij een gebrekkige transitie echt om gaat is begrijpen waar het stokt, of waardoor het niet op gang komt.

    In dit geval is het gebrek aan transparantie in de markt, en verkeerde regels, waardoor overheden een soort bedrijfskleptocratie hebben opgezet.
    Huishoudens gaan meer dan 500 EUR per maand betalen aan energie transitiekosten:
    200 EUR aan SDE subsidie kosten.
    20 of 80 EUR CO2 reductie kosten bij centrales
    50 tot 70 voor de overbodige boete voor de zwaardere meterkast
    100 tot 250 voor het afschaffen van salderen, huisarrest voor duurzame huishoudens
    200 EUR of meer, voor het energie neutraal verbouwen van een woning.

    Bij sommige transities zijn nog innovaties nodig.
    Maar de meeste komen niet op gang door gebrekkige regelgeving. Of ronduit contraproductieve regelgeving.

    De historie van de afgelopen 30 jaar heeft overtuigend aangetoond dat bedrijven regels nodig hebben, geen subsidie, en zeker geen exploitatie subsidie als de SDE.

    En dat consumenten verleid moeten worden, met aantrekkelijke producten en diensten, waarmee ze vooral goedkoper uit zijn dan voorheen.

    Simpele voorbeelden,schaf de 12 miljard SDE subsidie voor bedrijven af, en verplicht centrales verplicht klimaat neutrale stroom op te wekken. De innovatie, CCS2 is beschikbaar.
    Daardoor wordt stroom duurder, en kostende lopende SDE subsidie beschikkingen minder geld.

    Windparken zijn dan minder interessant voor beleggers, want ze krijgen geen subsidiemeer. Maar wel goedkoper voor huishoudens. Die wekken er samen hun stroom mee op, voor de kostprijs, 2 cent per kWh, als ze eerst een kavel voor eigen gebruik hebben gekocht.

    Daarvoor moet de overheid wel de regels corrigeren. Salderen van de stroom uit het eigen kavel koop-windpark, moet mogen. En de staat moet niet alle voordeel weg stelen. Zoals nu gebeurt door de energiebelasting.
    De meterkast boete moet achterwege blijven als huishoudens slimme apparatuur gebruiken, die overbelasting van het net voorkomen. Daarvoor is de regel nodig dat netbeheerders digitaal publiceren hoe vol het lokale net is, zodat die slimme EV laders, warmtepompen en zonnestroom inverters er rekening mee kunnen houden.
    Maar niemand koopt die, omdat de overheid de regelgeving niet wil aanpassen.
    Iemand moet ze dat gaan vertellen.
    Want politici luisteren alleen naar lobbyisten en niet naar burgers.
    Ook al heeft de SER nu 2 keer verklaard dat de partijen, nu echt hun achterbannen moeten gaan mobiliseren om de energietransitie te laten slagen.
    Daarom zouden we de vakbonden moeten oproepen voordeel voor hun leden te bepleiten, of te eisen in de SER.
    Zodat er iets gedaan wordt aan de onnodige kosten blokkades zodat de 500 EUR energietransitie kosten omslaan in voordeel voor huishoudens, de achterban van de vakbonden.

    Sleutelveranderingen zijn
    Alle centrales klimaat neutraal
    Vakbonden die opkomen voor lagere energietransitiekosten voor hun leden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Let op: alle reacties worden gemodereerd door de redactie en zijn derhalve niet direct zichtbaar. Reacties met een niet bestaand e-mail adres als afzender worden in geen geval geplaatst. Lees verder de huisregels.

*

code

Laatste nieuws

Groningen start proef met waterstof maken uit groene energie

Groningen start proef met waterstof maken uit groene energie

Ad van Wijk, hoogleraar toekomstige energiesystemen aan de TU Delft,  vindt dat Groningen een belangrijke rol moet gaan spelen in het onderzoek naar de duurzame productie van waterstof. Dat zien ze in Groningen wel zitten: Gasunie en EnergyStock willen binnenkort bij Veendam starten met de bouw van een grootschalige proefinstallatie voor het omzetten van duurzame […]

| 26 april 2017 | 0 Comments
Ook wetenschappers roepen Rutte op tot groene inkeer

Ook wetenschappers roepen Rutte op tot groene inkeer

Eerst waren er de ondernemers die de nieuw te vormen regering van Mark Rutte opriepen om toch vooral duurzaam en duidelijk te zijn. Nu doen dat 90 gerenommeerde wetenschappers in een open brief. Hoe lang gaat Rutte nog door met het weglachen van de toenemende maatschappelijke weerstand tegen zijn kortzichtigheid?   Nederland fossiel Ons land […]

| 24 april 2017 | 0 Comments
Nieuw: kieswijzer voor duurzame warmte

Nieuw: kieswijzer voor duurzame warmte

De nieuwe website duurzamewarmte .nl helpt huiseigenaren bij het kiezen van de juiste duurzame warmtetechniek voor hun huis. Met technieken als zonneboilers, warmtepompen, biomassaketels of pelletkachels is het voor iedereen mogelijk om op een duurzame manier het huis te verwarmen en voor warm water te zorgen. Huiseigenaren weten vaak niet hoe deze technieken precies werken […]

| 23 april 2017 | 1 Comment
Plastic speelgoed wordt giftig door recycling van elektronica

Plastic speelgoed wordt giftig door recycling van elektronica

Giftige stoffen uit gerecycled kunststof van elektronisch afval kunnen terechtkomen in speelgoed. Bij voorbeeld in de populaire Rubik ’s Cube. De in het speelgoed gevonden stoffen kunnen niet alleen het zenuwstelsel beschadigen maar kunnen ook gevolgen hebben voor de hersenontwikkeling van kinderen en jongeren in de groei. Ironisch, omdat de Rubik ’s Cube vooral ontworpen […]

| 23 april 2017 | 0 Comments
Shell bestuur wil aandeelhouders tegen duurzaam laten stemmen

Shell bestuur wil aandeelhouders tegen duurzaam laten stemmen

Het Shell-bestuur adviseert zijn aandeelhouders om tegen de groene Shell-resolutie van Follow This te stemmen. Follow This gelooft dat Shell een force for good kan zijn. Het stemadvies over resolutie 21 staat op de agenda van Shells volgende aandeelhoudersvergadering, die het energiebedrijf vanmorgen publiceerde. “We zijn teleurgesteld dat het Shell-bestuur deze kans laat liggen,” zegt […]

| 20 april 2017 | 0 Comments
Tribunaal: Monsanto schendt mensenrechten en pleegt ecocide

Tribunaal: Monsanto schendt mensenrechten en pleegt ecocide

Monsanto “past praktijken toe die een negatieve invloed hebben op het recht op een gezonde leefomgeving, het recht op voedsel en het recht op gezondheid. Bovendien heeft het gedrag van Monsanto een negatieve impact op het recht op vrijheid.” Dat oordeelt het Monsanto Tribunaal in haar rapport over de praktijken van de zadengigant. Het Monsanto-tribunaal […]

| 20 april 2017 | 1 Comment

Inzicht

De evolutie van geluk, deel 3

De evolutie van geluk, deel 3

Door de verslaving en de hunkering naar steeds maar meer, maakt materiële welvaart ons nooit echt tevreden. Ze biedt onvoldoende compensatie voor de vele sociale onzekerheden zoals het gemis aan een warme liefdevolle sociale omgeving, dreigend ontslag en werkloosheid, economische crises, verlies van inkomen door ziekte, verlies van een partner door scheiding of sterfte en […]

| 25 april 2017 | 0 Comments
Poetsen aan de risico’s van de circulaire economie

Poetsen aan de risico’s van de circulaire economie

De circulaire economie bestaat nog niet. We hebben nog geen economie waarbij de waarde van materialen wordt gemaximaliseerd en grondstoffenkringlopen worden gesloten. We gebruiken nog steeds meer materialen en grondstoffen dan de aarde kan reproduceren. Wat wel bestaat, en gelukkig ook in toenemende mate, zijn bedrijven die proberen grondstoffenkringlopen te sluiten door middel van de […]

| 23 april 2017 | 1 Comment
De evolutie van geluk, deel 2

De evolutie van geluk, deel 2

Omdat het BBP geen goede maat is voor welzijn en geluk moeten we waarschijnlijk meer naar de immateriële factoren kijken. Ook de immateriële factoren zijn de laatste eeuwen sterk veranderd. Voordat wij stedelingen werden, waren kleinschaligheid, intimiteit en sociale zekerheid gebaseerd op vertrouwen en geborgenheid binnen families kenmerkend. Het persoonlijke relatienetwerk omvatte behalve de geliefden […]

| 18 april 2017 | 0 Comments
Welke materialen zijn eigenlijk geschikt voor de Circulaire Economie?

Welke materialen zijn eigenlijk geschikt voor de Circulaire Economie?

Financieel voordeel kunnen behalen is een belangrijke reden voor organisaties om in de circulaire economie (CE) te stappen. Dit komt wederom terug in de interviews die we hebben afgenomen in het landelijk onderzoek naar Business Modellen voor de CE. Hoe het behalen van financieel voordeel past binnen de idee van de CE, waarin waardebehoud, waardeverhoging […]

| 18 april 2017 | 0 Comments

Deze website wordt mede mogelijke gemaakt door: