Een transitie: de burger wordt producent

Van: op 16 april 2017

woningspeculatie social commonsJe kent ze wel, van die rekenmodelletjes over het rendement van zonnepanelen met hun terugverdientijd. Interessante kost, waarmee men hoopt twijfelaars over de streep te trekken. En natuurlijk lijkt het me prachtig als veel daken overal ter wereld bedekt raken met zonnepanelen, zodat de onderliggende woningen, kantoren en bedrijven de opgewekte energie direct kunnen gebruiken.

Waarom het denken over terugverdientijd hierbij centraal staat, blijft voor mij een raadsel. Ik hoor namelijk nooit iemand over de terugverdientijd als doorslaggevend argument bij de keuze van een type auto, of over de terugverdientijd van een gezellig weekend met het gezin. Kortom, er zijn mogelijk andere redenen waarom we zonnepanelen op daken willen leggen. Bijvoorbeeld omdat het leuk is om energieproducent te zijn. Ik zou dan ook graag vanuit een voorbeeld van de energieproductie deze manier van kijken willen uitwerken: dat van lokale productie. Door burgers.

Twee verhalen

Vergelijk deze twee verhalen over het installeren van zonnepanelen op een dak van een woning:

Huishouden A legt zonnepanelen op het dak. Zij kiezen uiteraard voor de laagste prijs. De panelen komen waarschijnlijk uit China. Het geld dat zij besparen op de energierekening gebruikt het gezin om dit jaar een mooie vakantiereis te maken naar Thailand. Zo ondersteunen ze de economische groei.

Huishouden B legt ook zonnepanelen op het dak. Zij kiezen voor een lokale leverancier en panelen van een Nederlandse producent. Dat kost ze waarschijnlijk iets meer. Het geld dat zij besparen op de energierekening gebruiken ze om te investeren in een buurcoöperatie, ze starten een buurtmoestuin met theehuis. Hier ontstaan ideeën voor meer coöperaties op gebied van lokale productie en recycling.

De situatie van huishouden A illustreert het huidige economische denken en hoe het verduurzamen van de energievoorziening kan zorgen voor economische groei. Het is een verhaal over concurrentie, over lage prijzen en maximaliseren van winst en groei. De impact op de lokale economie is overwegend negatief. Het geld dat men bespaart op de investering verdwijnt even snel uit de gemeenschap als dat het binnenkwam en het verplaatst naar gebieden op de wereld waar arbeidskosten laag zijn, waar milieunormen soepel zijn en het vergt vele duizenden kilometers transport met bijbehorende CO2 uitstoot.

De situatie van huishouden B illustreert dat andere keuzes kunnen leiden tot een heel ander type aan ontwikkelingen. Het meest in het oog springende verschil is een dat bewust wordt gezocht naar meer gezamenlijke lokale productie op basis van herverdeling van (schaarse) middelen. De drijfveer is niet de economische groei, niet de concurrentie of de maximalisatie van financiële winst. Het ontwikkelen van de lokale gemeenschap en broederschap staat centraal. Het geld blijft in de lokale gemeenschap en schept daar werk. Gelijktijdig bespaart men internationaal transport. En daarmee ontstaat een interessant beeld.

 

Een burger produceert het duurzamer

In het huidige neoliberale kapitalisme zijn belangrijke kosten geëxternaliseerd. Bijvoorbeeld: een boom die wordt gekapt kost weinig of niets, maar levert wel wat op. Iedereen weet dat wanneer alle bomen zijn gekapt, we een groot probleem hebben. Waarom zien wij een gekapte boom niet als kosten? In ons economisch denken zit een duidelijk probleem met eigenaarschap van de Commons, datgene wat van iedereen is, is eigenlijk van niemand en daardoor zeer kwetsbaar.

Buurtbewoners zullen die externaliteiten anders beoordelen: een groene, schone en veilige buurt is geliefd. Maar het werk alleen als men zich er van bewust is dat dit een keuze is. En dat men de verantwoordelijkheid voelt om in te grijpen én de mogelijkheden (lees: bevoegdheid) heeft om iets te doen. Als de lokale gemeenschap geen grote afval storthoop binnen haar gemeentegrens wil, zal hergebruiken van grondstoffen een logische manier van werken worden. Als men niet afhankelijk wil zijn van grote energiebedrijven, zal men kiezen voor lokaal opwekken van energie. Dat een burgercoöperatie lokaal produceert met respect voor de lokale leefomgeving ligt meer voor de hand dan bij een multinational die produceert voor de korte termijn winst voor de aandeelhouders die geen verbinding hebben met die lokale gemeenschap.

Ook lokale productieketens zijn te realiseren en vanuit lokaal perspectief zelf wenselijk. Hoe langer de keten, hoe sterker de lokale economie (lokaal produceren zonder dat men in de keten gebruik maakt van grondstoffen of productie buiten de lokale gemeenschap). Hier draagt bijvoorbeeld een lokale munt een steentje bij. Een inspirerend experiment kennen we uit het Spaanse Mondragon. En natuurlijk is ook op dit experiment nog wel wat aan te merken of verbeteren. Laten we het dus ook niet als eindpunt, maar als beter vertrekpunt beschouwen.

Wat let ons?

Er is een aantal redenen te bedenken waarom deze experimenten nog weinig zichtbaar zijn. Om te beginnen laat het huidig economisch denken, met bijbehorende indicator BBP, niet de echte voordelen van lokale productie zien. Veel zaken die waardevol zijn voor de lokale gemeenschap, worden niet uitgedrukt in het BBP. Erger nog – zaken die de lokale gemeenschap schaden, kunnen het BBP positief beïnvloeden. Denk aan een Dakota Access Pipeline in Amerika, die goed lijkt voor het Amerikaanse GDP, maar waar lokale gemeenschappen heftig tegen protesteren.

Andersom zijn er natuurlijk ook voorbeelden te vinden van lokale gemeenschappen die de eigen leefomgeving totaal verwaarlozen ten gunste van een enorme inkomensgroei van een paar (lokale) gelukkigen. Denk alleen al aan de prachtige plekken op Aarde die dreigen te bezwijken onder massatoerisme. Het staat dus niet bij voorbaat vast dat de problemen opgelost zijn als we met burgerproductie aan de slag gaan. Er is allereerst kennis en inzicht nodig om het goede te kunnen doen. En goed bestuur is een belangrijke randvoorwaarde; juiste bijsturing vanuit een betrokken overheid is essentieel. Die twee punten wil ik graag nader uitwerken.

 

Kennis

Wat kunnen we doen om de benodigde kennis te ontwikkelen? Allereerst is het ontwikkelen van kennis de taak van het onderwijs in Nederland. En dan doel ik nu met name op het economie onderwijs. In het economie onderwijs staat nu het kapitalistische groei-denken centraal, met focus op maximalisatie van winst en een vrije markt met concurrentie. Alsof mensen eindeloos intelligent zijn en alle opties kunnen overzien, volledig onafhankelijk en alleen reageren op prikkels van prijs. Alsof het goed is voor iedereen. Alsof de economie a-moreel is.

Door een breder beeld te schetsen van wat je onder economie kunt verstaan, kunnen we kennis en inzicht aanreiken in het onderwijs. Bijvoorbeeld door pluriformiteit te benadrukken: welke economische theorieën bestaan er allemaal? We kunnen in het onderwijs de economie vanuit diverse gezichtspunten laten benaderen. Niet alleen het perspectief van huishouden A, maar ook huishouden B. Dat gaan we vanuit De Grote Transitie zeker vormgeven de komende tijd.

 

Goed bestuur

Net zo belangrijk als kennis en inzicht zijn de randvoorwaarden: zorgen dat de kennis ook toegepast mag worden binnen de regels en wetten. Begin dit jaar werd bijvoorbeeld een gemeente teruggefloten door het ministerie van SZ toen zij wilde experimenteren met een basisinkomen. Onze overheid heeft zeer ambitieuze plannen als het gaat om innovatie in de duurzame sector. Maar ik leerde iets interessants. Deze week hoorde ik van iemand die zijn huis heeft verbouwd naar een nul-energie woning dat bij deze verbouwing alleen maar technologie is toegepast die al jaren bestaat. Kortom; er is geen innovatie nodig om het woningbestand in Nederland zéér energiezuinig te maken. Wat ontbreekt is de beslissing dat we het gewoon gaan doen, vanuit een visie dat het nodig is én economisch haalbaar kan zijn. We moeten misschien wel de spelregels iets anders definiëren. En dat geldt op veel gebieden waar we onze samenleving socialer en duurzamer kunnen maken.

De burgerproductie zal – zeker op korte termijn – niet alle oude productie kunnen vervangen. De twee productiewijzen kunnen naast elkaar bestaan. Er kan nagedacht worden over de experimenteerruimte die we nu nodig hebben: wat worden spelregels? Ik ben er van overtuigd dat bij een goede set spelregels er veel ondernemende burgers zijn die de bal willen oppakken.

En dat is ook waar de Grote Transitie voor mij over gaat. Nieuwe spelregels, die leiden tot aantrekkelijke alternatieven voor het huidige economische denken.

Maarten Nijman
Coördinator van De Grote Transitie

Dit artikel verscheen eerder op degrotetransitie.nl

Lees meer over: ,

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht



 


Reacties: (2)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. Duurzame Fred schreef:

    @Hank
    Op zich een aardig plan wat u schets.
    Alleen de VVD zal dit nooit van zijn leven doen. En dat komet door het volgende. De staatskas loopt nu door 500.000 zonnepanelenbezitters rond de €50 miljoen aan belastingen mis. Als ik de €50 miljoen deelt op 500.000 eigenaren van zonnepanelen, kom ik op €100,- per huishouden wat de staat misloopt. Daarnaast is het zo als de kolencentrales klimaat neutraal gemaakt moeten worden, worden er boomstammen uit de VS gehaald om onze kolencentrales op te stoken. Maar voor de liberalen is het niet prettig als de stroomprijs (rond de €0.10 per kWh) voor de bedrijven flink omhoog gaat. Dan komt volgens de VVD de internationale concurrentie positie in gevaar.

    Zelf heb ik geen enkele mooite om belasting te betalen op de door mijn opgewekte stroom, mits het niet te hoog is. De staat loopt €0.03 per kWh belssting mis. Als ik met mijn verbruik 2.500 kWh per jaar (0.03×2500) heb ik daar geen moeite mee. Dat komt neer op €75,- per jaar.

  2. Henk Daalder, Pak de Wind schreef:

    Duidelijk verhaal.
    Voor een transitie zijn 3 voorwaarden
    – de benodigde technologie is beschikbaar
    – de markt tussen aanbieder en koper werkt
    – de overheid zorgt voor effectieve regels om de markt op gang te brengen en te houden

    Het is niet altijd zo dat burgers de beste producenten zijn. Vaak zelfs zijn dat fabrieken, die goedkopere en mooiere oplossingen maken.

    Waar het bij een gebrekkige transitie echt om gaat is begrijpen waar het stokt, of waardoor het niet op gang komt.

    In dit geval is het gebrek aan transparantie in de markt, en verkeerde regels, waardoor overheden een soort bedrijfskleptocratie hebben opgezet.
    Huishoudens gaan meer dan 500 EUR per maand betalen aan energie transitiekosten:
    200 EUR aan SDE subsidie kosten.
    20 of 80 EUR CO2 reductie kosten bij centrales
    50 tot 70 voor de overbodige boete voor de zwaardere meterkast
    100 tot 250 voor het afschaffen van salderen, huisarrest voor duurzame huishoudens
    200 EUR of meer, voor het energie neutraal verbouwen van een woning.

    Bij sommige transities zijn nog innovaties nodig.
    Maar de meeste komen niet op gang door gebrekkige regelgeving. Of ronduit contraproductieve regelgeving.

    De historie van de afgelopen 30 jaar heeft overtuigend aangetoond dat bedrijven regels nodig hebben, geen subsidie, en zeker geen exploitatie subsidie als de SDE.

    En dat consumenten verleid moeten worden, met aantrekkelijke producten en diensten, waarmee ze vooral goedkoper uit zijn dan voorheen.

    Simpele voorbeelden,schaf de 12 miljard SDE subsidie voor bedrijven af, en verplicht centrales verplicht klimaat neutrale stroom op te wekken. De innovatie, CCS2 is beschikbaar.
    Daardoor wordt stroom duurder, en kostende lopende SDE subsidie beschikkingen minder geld.

    Windparken zijn dan minder interessant voor beleggers, want ze krijgen geen subsidiemeer. Maar wel goedkoper voor huishoudens. Die wekken er samen hun stroom mee op, voor de kostprijs, 2 cent per kWh, als ze eerst een kavel voor eigen gebruik hebben gekocht.

    Daarvoor moet de overheid wel de regels corrigeren. Salderen van de stroom uit het eigen kavel koop-windpark, moet mogen. En de staat moet niet alle voordeel weg stelen. Zoals nu gebeurt door de energiebelasting.
    De meterkast boete moet achterwege blijven als huishoudens slimme apparatuur gebruiken, die overbelasting van het net voorkomen. Daarvoor is de regel nodig dat netbeheerders digitaal publiceren hoe vol het lokale net is, zodat die slimme EV laders, warmtepompen en zonnestroom inverters er rekening mee kunnen houden.
    Maar niemand koopt die, omdat de overheid de regelgeving niet wil aanpassen.
    Iemand moet ze dat gaan vertellen.
    Want politici luisteren alleen naar lobbyisten en niet naar burgers.
    Ook al heeft de SER nu 2 keer verklaard dat de partijen, nu echt hun achterbannen moeten gaan mobiliseren om de energietransitie te laten slagen.
    Daarom zouden we de vakbonden moeten oproepen voordeel voor hun leden te bepleiten, of te eisen in de SER.
    Zodat er iets gedaan wordt aan de onnodige kosten blokkades zodat de 500 EUR energietransitie kosten omslaan in voordeel voor huishoudens, de achterban van de vakbonden.

    Sleutelveranderingen zijn
    Alle centrales klimaat neutraal
    Vakbonden die opkomen voor lagere energietransitiekosten voor hun leden

Laatste nieuws

Kolenoverslag Amsterdam geblokkeerd door Code Rood

Kolenoverslag Amsterdam geblokkeerd door Code Rood

Ruim driehonderd mensen blokkeren sinds 9:30 uur zaterdagochtend (24 juni) de kolenoverslag in de haven van Amsterdam. Met deze menselijke blokkade, CODE ROOD, trekken zij een grens tegen klimaatverwoesting door de fossiele industrie. Door de blokkade kan er geen kolen worden aan- en afgevoerd van de OBA Bulk Terminal. De overslag is stilgelegd.    De […]

| 24 juni 2017
Onderwijs netwerken gaan samen voor duurzaam MBO

Onderwijs netwerken gaan samen voor duurzaam MBO

Om het beroepsonderwijs in Nederland verder te verduurzamen, verenigen Duurzaam MBO, Het Groene Brein Roots, Katapult en de coöperatie Leren voor Morgen zich in een gezamenlijk netwerk. Het beroepsonderwijs staat voor grote uitdagingen. Er is een enorm tekort aan opgeleide mbo’ers, zo bleek recent uit onderzoek van de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven (SBB) en uitkeringsinstantie […]

| 23 juni 2017
Ook meerderheid van rechts Nederland wil meer duurzame energie

Ook meerderheid van rechts Nederland wil meer duurzame energie

Een overgrote meerderheid van de CDA-, VVD- en D66-achterban vindt dat Nederland meer gebruik moet maken van duurzame energie. Van de CDA-stemmers wil 80% meer duurzame energie, bij VVD en D66 is dat 83%. Van de ChristenUnie-achterban, de partij die nu aansluit bij de onderhandelingen, vindt 86% dat Nederland meer gebruik moeten maken van duurzame energie. […]

| 22 juni 2017
Duurzaamheid in de Boardroom beschrijft de groene uitdaging van topmanagers

Duurzaamheid in de Boardroom beschrijft de groene uitdaging van topmanagers

Maandagmiddag 26 juni 2017 om 16.00 uur wordt in de Nieuwe Poort te Amsterdam het boek ‘Duurzaamheid in de Boardroom’ gepresenteerd. Een boek over ‘brede waardecreatie’ door bedrijven, uitgerekend in een tijd van berichten over dreigende vijandige overnames van bedrijven die expliciet zijn in hun duurzaamheidsambities en van losbarstende discussies over de dominante aandacht voor […]

| 22 juni 2017
Nuon Solar Team begint seizoen met een wereldrecord

Nuon Solar Team begint seizoen met een wereldrecord

Het Nuon Solar Team heeft 882 kilometer in twaalf uur tijd afgelegd  met zonne-raceauto Nuna. Daarmee zetten de studenten van de TU Delft op de langste dag van het jaar een nieuw wereldrecord neer tijdens de eerste zonnerace ooit op Nederlandse bodem. De race tegen de klok werd gereden op de testbaan van de RDW […]

| 22 juni 2017
Goudketen start samenwerking voor verantwoord goud

Goudketen start samenwerking voor verantwoord goud

De goudsector in Nederland zet zich gezamenlijk in voor een internationaal verantwoorde goudketen. Producenten van elektronica en sieraden, recyclers, maatschappelijke organisaties en de overheid ondertekenden hiervoor het Convenant Verantwoord Goud. Doel is dat in de hele keten, van winning tot en met recycling, de mensenrechten, het milieu en biodiversiteit beter worden gerespecteerd. Een eerste concreet […]

| 20 juni 2017

Inzicht

Belastingontwijking, hoe pak je dat aan

Belastingontwijking, hoe pak je dat aan

Belastingontwijking is hot. De enquêtecommissie fiscale constructies doet haar best de bulk van de ijsberg boven water te krijgen. Het puntje daarvan kwam tevoorschijn in de uitgelekte administratie van de Mossack Fonnseca in Panama. De Curaçaose trustadviseur Gregory Elias werd daarin volgens het Financieele Dagblad 312 keer genoemd. Op de vraag wat hij vond van […]

| 22 juni 2017
Rotterdamse ondernemer in de bres voor olijfboeren met 1000 jaar oude bomen

Rotterdamse ondernemer in de bres voor olijfboeren met 1000 jaar oude bomen

Een paar jaar geleden maakte de Rotterdamse ondernemer Michiel Drijver kennis met het bijzondere leven van Spaanse olijfboeren. In het zuidelijke Andalusië maken ze hun heerlijke, pure olijfolie. Hij werd geraakt door de denkwijze van de boeren, hun werkwijze en hun manier van leven: eerlijk, traditioneel en met respect voor de natuur. In Andalusië staan […]

| 20 juni 2017
Ook kleinere bedrijven kunnen direct inkopen bij boeren

Ook kleinere bedrijven kunnen direct inkopen bij boeren

Ook het midden- en kleinbedrijf kan rechtstreeks producten afnemen van boeren en hun organisaties in ontwikkelingslanden en opkomende markten. De vraag naar agrarische producten uit Afrika, Azië en Latijns Amerika groeit sterk. Directe samenwerking met kleinschalig opererende boeren biedt Nederlandse bedrijven toekomstige leveringszekerheid.     Deze conclusie viel te beluisteren tijdens het Sustainable Sourcing Event, dat […]

| 13 juni 2017 | 0 Comments
Ons geldsysteem en het milieu (deel 1)

Ons geldsysteem en het milieu (deel 1)

Weinig mensen zullen een verband leggen tussen ons geldsysteem en het milieu, vooral wat betreft de aanpak van de milieuproblemen waar onze maatschappij zich voor geplaatst ziet. Dat komt omdat vrijwel iedereen ons geldsysteem als een gegeven beschouwt, niet als iets wat veranderd zou kunnen en moeten worden. Weinig mensen realiseren zich hoe nieuw geld “gemaakt” […]

| 11 juni 2017 | 0 Comments

Deze website wordt mede mogelijke gemaakt door: