like duurzaamnieuws op facebook
volg duurzaamnieuws op twitter
zoeken op duurzaamnieuws

De circulaire economie bestaat niet meer

Van: op 19 april 2016

circulaire economie bestaat niet meerAlles moet circulair, is de nieuwe groene hype. Is het de nieuwe renaissance, nadat we ons de laatste drie eeuwen juist tot het uiterste hebben ingespannen om het ultieme circulaire systeem, onze natuur, naar de ondergang te helpen? Ik waag het te betwijfelen.

Laat me voorop stellen dat de absolute noodzaak om samen te streven naar een zo efficiënt mogelijk gebruik van onze grondstoffen buiten kijf staat. Maar veel samenlevingen deden dat van nature al. Zoals indianen in New Mexico die de houten spanten van hun hutten via de vrouwelijke lijn aan hun nakomelingen doorgaven en dat soms nog steeds doen. Simpelweg omdat hout er enorm schaars is en dus waardevol. Ook bij onze eigen voorgaande generaties was het telkens weer herstellen van kleding, schoeisel en huisraad vaste regel.

Mijn twijfel wordt gevoed door een aantal ontwikkelingen die ik nogal tegenstrijdig vind. Een daarvan is de nadrukkelijke koppeling van circulaire processen met economie, en dan vooral economische groei. De circulaire economie wordt vaak aangehaald als voorbeeld van economische groei die duurzaam is. In dat proces draait het om zoveel mogelijk geld verdienen aan het verrichten van zoveel mogelijk handelingen met een beperkte hoeveelheid materialen en grondstoffen. Daar hoeft op zichzelf nog niet zoveel mis mee te zijn.

Maar economisch denken leidt makkelijk tot perverse conclusies. Zo blijkt het als gevolg van gelddenken beter om plastic te verbranden, dan om het te recyclen. Die uitkomst rolt uit een analyse van de prijs per voorkomen hoeveelheid uitstoot CO2.

Ondertussen doet de markt zijn werk: door de enorme toename van ingezameld oud plastic ontstaat een overschot er van als grondstof voor recycling en wordt het economisch waardeloos, en dus weer een goedkope brandstof.

Ook wat energieverbruik betreft kun je vraagtekens zetten bij afvalstromen die de halve wereld over worden gesleept om bewerking te ondergaan, nog los van de energie die in die bewerking zelf gaat zitten. Daar is de balans (te) vaak negatief.

En dan de geldstromen. Het terrein van afvalverwerking en recycling is een speelveld van vooral grote bedrijven. Het geld dat daar wordt verdiend verdwijnt vooral naar aandeelhouders, banken en pensioenfondsen. Daar verliest het contact met de echte economie en wordt het grondstof voor financiële speculatie die de economie verder helpt ontwrichten omdat het niet meer terugkomt in die echte economie. Hoezo, circulair?

De wildgroei aan circulaire juichclubjes lijkt vooral gevoed te worden door de horden managers die binnen het gevestigde systeem hun eigen bestaan willen beschermen en daarbij een goed gevoel willen houden. Dat lukt alleen wanneer het systeem blijft groeien.

De consequentie van een echt circulair systeem is echter het ontstaan van een evenwicht. Om een groeiende bevolking blijvend te voorzien in hun materiële behoeften, bij een gelijke of afnemende voorraad grondstoffen, is de enig mogelijke conclusie dat je langer met producten moet doen. Die producten moeten dan zo in elkaar zitten dat ze ook hersteld kunnen worden, en van een kwaliteit zijn die minimaal herstel nodig heeft. Standaardisering helpt ook, minder soortgelijke producten die de zelfde functie hebben. Dat betekent vooral: veel minder producten. In geld leidt dat voorlopig tot economische krimp in de consumptieve sector.

Die krimp komt er toch wel, we zien de voortekenen als gevolg van de verschillende crises om ons heen. Die leiden tot schokken en veel negatieve effecten. Veel ellende zou je kunnen voorkomen door de economie gecontroleerd af te remmen.

Het circulaire van de economie lijkt vooral te slaan op het telkens opnieuw maken van de zelfde fouten bij het najagen van groei. Wat we willen is een evenwichtig systeem dat op een zo comfortabel mogelijke manier in ieders levensbehoeften voorziet. Daar willen we naar toe.

De samenleving was ooit in belangrijke mate circulair, maar op een niveau waar we niet naar terug willen en kunnen. Om die situatie op een hoger niveau opnieuw te realiseren is fundamentele verandering nodig. We praten dan over transitie. Ook veel vormen van denken over circulair organiseren moeten in transitie. Die moeten gaan over ons voortbestaan, niet over het doorwoekeren van de huidige soort economie. Want die is zo lineair als het maar kan.

Peter van Vliet

 

Lees meer over: ,

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht, Opinie



 

Reacties: (13)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. redactie schreef:

    Voor wie interesse heeft in het vervolg: https://www.duurzaamnieuws.nl/allemaal-circulair-maar-hoe-dan/

  2. Arthur ten Wolde schreef:

    Beste Peter,

    Momenteel lobby ik namens 2000 duurzame bedrijven in Europa voor een circulaire economie. Centraal daarin staat het pleidooi aan overheden om prijsprikkels te introduceren voor circulaire producten en diensten. Bijv. een prijsvoordeel voor deelplatforms. Zonder deze prijsprikkels gaat het NIET lukken de CE te mainstreamen. MET deze prijsprikkels en aanvullende maatregelen denken wij dat de economie zodanig circulair kan worden gemaakt dat de markt binnen de nieuwe circulaire kaders de problemen kan oplossen. Dit kan honderden miljoenen euro’s, miljoenen banen en een grote verlaging van de milieudruk opleveren. Kortom wij beschouwen het geenszins als greenwashing, los van de groeigedachte, niet anti-kapilistisch maar anti-lineair, als de enige weg voortwaarts, en praktisch haalbaar door met namen beprijzing.
    Groeten,
    Arthur

  3. Douwe Jan Joustra schreef:

    Beste Peter en alle anderen,

    Het probleem is dat velen van jullie redenen vanuit een duurzaamheidsperspectief. Dat heeft ons geleerd dat consumeren fout is, dat efficiëntie moet worden gerealiseerd en dat de economie per definitie fout is omdat ‘groei’ vanuit schaarste wordt benaderd.
    Circulaire economie gaat over een systeemverandering in het economisch handelen: nieuwe vormen van transacties die nieuwe verantwoordelijkheden met zich meebrengen: de feedbackloops worden (anders) gesloten. Dat is de kern van CE. Velen vervallen in de fout om te zeggen dat het gaat over grondstoffenbeheer of duurzaamheid doelen. Dat is weliswaar het effect van CE, maar niet de essentie.
    Dus, de ‘andere’ transactie staat centraal. Die benoemen we in haar ideale situatie als ‘performancebased’.
    Ten tweede gaat CE niet zozeer uit van ‘schaarste’ maar van ‘overvloed’. Als je dat als uitgangspunt neemt is groei zeker mogelijk. Er is een overvloed aan energie, er is een overvloed aan creativiteit en menskracht/arbeid en natuurlijk is er inmiddels een overvloed aan data. De wereld verandert. Tegelijkertijd als we kans gaan zien om grondstoffen te behoeden voor verval (thermodynamica, 2e hoofdwet) door energie en arbeid toe te voegen, is er eigenlijk ook sprake van een overvloed aan materialen. Nu niet omdat ze in rap tempo verdwijnen in het afvalsysteem.

    Natuurlijk zijn alle discussies nog wat kort door de bocht net als de reacties die ik tot nu toe gezien heb. Dat vraagt om interactie/dialoog. Toen Cradle to Cradle bekend werd kregen we ongeveer dezelfde reacties te horen. Het lijkt er op dat de ontkoppeling van economie en ecologie nog sterk leeft. In mijn optiek is een koppeling een snellere en sterkere manier van realiseren van de doelen die we allemaal lijken te hebben. De economie als motor voor behoud, geheel en ontwikkeling van kwaliteit van leven, dat is wat ik nu zie gebeuren. Wie had dat durven dromen een jaar of tien geleden?

    Graag geef ik nog eens een diepgaande analyse van de theorie achter CE, de kansen die het biedt voor kwalitatieve groei en hoe zich dat verhoudt tot duurzaamheid.

    Douwe Jan

  4. Tjara schreef:

    Om te ‘groeien’ in het denken is het zaak opponenten te zoeken en onderzoeken. Het scherpt de geest…heeft de ander gelijk en moet ik mijn beeld bijstellen? of nee, wat de ander hier beweert klopt niet op grond van…
    Laten we samen die weg volgen en iemand voor trol uitmaken…is achteruitgang..
    Dank voor jullie bijdragen..er weer veel van geleerd!

  5. ronald rovers schreef:

    Ha, iemand met hetzelfde gevoel…,
    zie mijn ‘gevoel’ alhier: http://ronaldrovers.nl/?p=98

  6. Andy Hall schreef:

    Die Peter van Vliet…wat een heerlijke internet (Circulaire Economie) trol ben je….houd ze scherp Peter 😉

  7. Peter van Vliet schreef:

    Dank allemaal voor de bijdragen aan deze gedachtenwisseling. Ik geloof niet dat we veel verschillen over kern van het model van de samenleving waar we naar streven. Ik wil er ook voor waken om een semantische discussie te starten over labeltjes en etiketjes van begrippen.

    Maar er zijn wel een paar hoofdstromen die we uit elkaar moeten zien te houden.

    Ik haak aan bij Walter waar het gaat om de materiaal en grondstofstromen die de kern van de circulaire (materiële) economie vormen. Jos vindt dat begrip beperkt, want niet inclusief sociale en financiële kringlopen. Volgens mij is voor een goed begrip van de samenhang tussen die stromen juist het onderscheiden daarvan belangrijk.

    Iets soortgelijks geldt voor de verschillende vormen van groei die Douwe Jan onderscheidt.

    Daarnaast zie ik een ander fenomeen: voor wie binnen de cirkel van duurzaamheid opereert bestaat de horizon uit heel veel groene en hoopvolle ontwikkelingen. Die nemen het zicht op de weerstand vanuit de BAU voor een deel weg. De wereld lijkt veel groener dan in werkelijkheid.

    Wie van buiten de cirkel kijkt ziet een tegenovergesteld beeld: een nog niet erg relevant stipje groen in een grote grijze wereld.

    Waar het uiteindelijk om gaat is de interactie op de rand van de cirkel: wordt die groter, wordt hij op zijn plek gehouden of wordt hij toch juist kleiner. Kunnen we de weerstand overwinnen?

    Ik zie die weerstand vooral komen vanuit de traditionele financiële economie, die een sterke basis heeft in en binding met fossiele energie. Om de kracht (of zwakte) daarvan goed in te schatten moeten we onderscheid maken tussen de rol van waarde en die van geld in de economie. Geld is niet altijd gelijk aan waarde. En dat onderscheid loopt door in het verschil tussen de materiële en de immateriële economie en de manier waarop waarde en geld worden geschapen.

    We hebben daarvan al een mooi voorbeeld gezien: de financiële crisis. Als gevolg van het loslaten van de goudstandaard (= het koppelen van de waarde van geld aan de materiële economie) is een enorme geldbel ontstaan als gevolg van op niet materiële waarde gebaseerde geldschepping. Die vorm van groei werkt dus niet, weten we nu.

    Als we teruggaan naar een vorm van materiële standaard is de waarde van geld beperkt tot de waarde van materiële economie en kan de economie dus niet meer of nog maar heel beperkt groeien.

    Willen we dat dilemma oplossen hebben we een andere manier (of meerdere manieren) nodig om waarde te bepalen en andere transactiemodellen nodig om die waarde uit te ruilen, zonder de eerder genoemde perverse of beperkende effecten. Hernieuwbare energie kan daarin een belangrijke rol spelen.

    Hoewel een circulaire materiaalcyclus, de geldeconomie en waardebepaling (en schepping) onderling sterke relaties onderhouden, pleit ik er sterk voor om die domeinen te onderscheiden om werkbare oplossingen te vinden voor de onderlinge samenwerking. Circulaire economie als een samentrekking van circulaire materiaalstromen die zijn gekoppeld aan het huidige geld(groei) systeem is voor mij vanuit dit perspectief een heilloze combinatie, als een hybride van oud en nieuw denken die zichzelf met onderling tegengestelde energie in een patstelling houdt.

    Dit zijn natuurlijk maar een paar gedachten die verdere uitwerking behoeven. Ik hoop dat ik mijn invalshoek heb kunnen verduidelijken. Voor bij de koffie bij voorbeeld.

  8. J. van Bodegraven schreef:

    De aandacht van Peter voor de financiële output van een CE is interessant. In CE gaat het niet zozeer om individuele flows maar om de creatie van reële waarde (“true value”). Als die waarde vervolgens steeds uit het systeem getapt wordt voor individuele vermogensvorming (oppotten), raakt het CE als maatschappelijk system uit balans (of komt het nooit in een status van balans). Een transitie naar CE kan dus nooit slagen zonder ook verdelingsvraagstukken (zoals groeiende vermogens-ongelijkheid) te benoemen en aan te pakken.

  9. Walter van 't Hart schreef:

    Economie is een wetenschap die zich bezighoudt met de keuzes die mensen maken bij de productie, consumptie en distributie van schaarse goederen en diensten. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen macro-economie – waar vragen naar voren komen over de nationale en wereldwijde economie, zoals werkloosheid, inflatie en rentestanden – en micro-economie – over het gedrag van bedrijven en consumenten.

    Ecologie bestudeert de dynamiek van de wisselwerking tussen organismen, populaties of levensgemeenschappen (de biotische milieufactoren) en de relaties tussen organismen, populaties, levensgemeenschappen of landschappen en het niet-biologische milieu (de abiotische milieufactoren). De studie op het niveau van de soort heet ook wel autoecologie en op het niveau van de levensgemeenschap en ecosysteem heet gemeenschapsecologie of synecologie.

    Onder het begrip kringloopeconomie (recentelijk circulaire economie genoemd) wordt een economisch en industrieel systeem verstaan waarin geen eindige grondstofvoorraden worden uitgeput en waarin reststoffen volledig opnieuw worden ingezet in het systeem. De energie voor een zuivere kringloopeconomie dient afkomstig te zijn van herbruikbare bronnen, met name zon en wind. Dit in navolging van het natuurlijke systeem. Het tegenovergestelde van de kringloopeconomie is de lineaire economie, waarbij eindige grondstofvoorraden worden uitgeput en, na gebruik, als onbruikbaar afval in het milieu terechtkomen.

    Aangezien een ideale kringloopeconomie niet zonder meer te verwezenlijken is, wordt het ook wel gedefinieerd als een systeem dat de herbruikbaarheid van producten en grondstoffen en het herstellend vermogen van natuurlijke hulpbronnen als uitgangspunt neemt, waardevernietiging in het totale systeem minimaliseert en waardecreatie in iedere schakel van het systeem nastreeft.[1]

    Dit is allemaal op Wikipedia te vinden.

    Er wordt in mijn optiek door bedrijven teveel naar de macro economie (financieel)gekeken in samenhang met circulaire economie en te weinig naar de micro-economie (gedrag) die een veel grotere invloed heeft op de circulaire economie.

    Voor een goede werking van een circulair systeem is volgens mij een goede mix nodig van gemeenschapsecologie of synecologie en micro economie.

  10. Luc Weide schreef:

    Economen GELOVEN in GROEIEN.
    Maar wijnboeren WETEN dat het gaat om BLOEIEN.
    En om dat te OPTIMALISEREN moeten ze SNOEIEN.

    Dank zij domme economen groeien we ons te pletter.

  11. Jos van der Schot schreef:

    Beste Peter,
    Je pleidooi voor een fundamenteel ander economisch systeem deel ik. Je beperkte en beperkende ‘definitie’ van wat de circulaire economie is niet. Je beschrijft het als een doorontwikkeling en optimalisering van het systeem dat is gebaseerd op recycling, hergebruik en reparatie, volledig gestuurd op materialen- en energieschaarste. Als dat de realiteit blijft, snap en deel ik je somberheid. Als het ons lukt om de circulaire economie ook financieel en sociaal circulair uit te werken, ontstaat er de fundamentele verandering die nodig is om verder te kunnen. Of dat vervolgens groei heet of iets anders is mij om het even.

  12. Douwe Jan Joustra schreef:

    Beste Peter,

    In de huidige fase van ontwikkeling lijkt circulaire economie vooral te gaan over de wijze waarop we omgaan met afval en recycling. Zoals je terecht constateert is dat niet de werkelijke kern van de systeemtransitie die CE vraagt. Ook is je waarneming dat CE veel energie vraagt terecht: logisch want de tweede hoofdwet van de Thermodynamica laat zien dat verval tegemoet getreden moet worden met energie (energie: energie & arbeid). Daar is CE aan onderworpen, net als alle andere natuurlijke en antropogene processen.
    Maar je interpreteert een aantal zaken toch fundamenteel anders dan ‘we’ dat doen in de ontwikkeling van CE. Allereerst natuurlijk het thema ‘groei’. Waar ons duurzaamheidsdenken uitgaat van schaarste, zien we in CE vooral ‘overvloed’. Denk aan creativiteit, data en energie om maar een paar voor de hand liggende voorbeelden te noemen. Dat we nog te maken hebben met een vroeg 20e eeuws energie systeem, vrijwel geheel gebaseerd op fossiele brandstoffen (=gecondenseerde zonne-energie), vraagt nog grote omslagen: intellectueel en technisch maar ook in nieuwe infrastructuur. De zon is een onuitputtelijke bron van energie, voorlopige schattingen gaan uit van een bestaan van nog zo’n miljard jaar en die zon stuurt 9000x zoveel energie dan nodig voor het hele menselijk systeem: overvloed, maar we kunnen er nog niet goed mee omgaan.
    Groei interpreteer je in ‘oude’ betekenis van groei van massa terwijl we in CE uitgaan in groei van kwaliteit: een groei die wat mij betreft mondiaal hard nodig is en in Nederland wenselijk. Ook in de natuur is groei (successie, evolutie) een belangrijke basis. Het gaat dan niet zozeer om biomassa maar veel meer over diversiteit en veerkracht. Kernbegrippen die voor CE nog volop in ontwikkeling zijn. Net als in de natuur zal de groei van massa afnemen (lees: weggooi-consumentisme) terwijl diversiteit en veerkracht (lees: services en performance) toenemen.

    Zo kunnen we nog even doorgaan. CE is een systeemverandering richting: ‘a living system-concept and reality’. Dat vraagt energie voor opbouw. Die opbouw zal nog veel van ons intellectueel vermogen vragen maar ook van bijsturen of herijken van bestaande processen, patronen en structuren. Dat zijn de kernmerken van een wezenlijke transitie. We staan nog maar aan het begin en (jammer genoeg) zal het nog veel tijd vragen voor we werkelijk kunnen zeggen dat er een meer circulaire economie is. Tegelijkertijd zien we een serieuze benadering van het thema door bedrijven, overheden, onderzoek en onderwijs: de eerste stappen worden daadwerkelijk gezet!

    Oh ja, de economie als vijand van de ecologie? Ik zou zeggen dat we in een periode van verandering zitten waarin economie en ecologie niet meer tegenover elkaar staan maar door herkenning van hun afhankelijkheid eindelijk meer tot een echte koppeling komen, waarbij de economie een motor wordt die meer kracht ontwikkelt dan een louter ecologische behoud-strategie.

    Misschien tijd voor een kop koffie?

  13. Harry van Trotsenburg schreef:

    een berekening in zuurequivalenten zou de oplossing zijn …?