like duurzaamnieuws op facebook
volg duurzaamnieuws op twitter
zoeken op duurzaamnieuws

Economische groei kan echt niet meer

Van: op 24 februari 2015

naomi klein, no timeNadat ik het eerst vluchtig had doorgekeken heb ik nu het boek van Naomi Klein - This Changes Everything, Nederlands: No Time - eens grondig doorgelezen. Zeer goed geschreven, goed gedocumenteerd, en derhalve zeer overtuigend. Zij laat zien dat we in moordend tempo afkoersen op een ecologische ramp van onvoorstelbare omvang. De nog steeds eenzijdige gerichtheid op economische groei en de ideologie van de vrije markt hebben dat als noodzakelijk gevolg. Goedkope arbeid in China en andere landen, de onbeperkte beschikbaarheid van fossiele brandstoffen, en ons wereldhandelssysteem (handelsverdragen) dragen daar eveneens toe bij. (In verband met dit laatste: het bijna afsluiten van een nieuw handelsverdrag tussen Europa en Amerika, het TTIP, vormt wat dit betreft een sluitstuk, en zal waarschijnlijk de democratische bevoegdheden van regeringen, bijvoorbeeld om ecologische maatregelen die hout snijden te nemen, verder uithollen. Zie bijvoorbeeld Bas Eickhout in NRC/Handelsblad, 9 februari 2015). Op één punt wijkt mijn mening af van die van Klein: zij denkt dat we de opwarming nog binnen de grens van 2 graden kunnen houden, als we nu massaal zouden handelen. Afgezien van het feit dat dit niet zal gebeuren lijkt me dat al een gepasseerd station. Reeds in 2008 stelde Jan Paul van Soest op goede gronden dat een opwarming tot 4 graden veel waarschijnlijker zou zijn. Intussen lijkt dat vrijwel zeker, en gaat het dus meer om de vraag of we binnen de vier graden blijven of niet, en misschien wel om heel andere vragen.  Klein draagt daarmee bij tot de mythes die zij zegt juist te willen bestrijden.

Ze laat zien dat we het voor de oplossingen niet moeten hebben van onze politieke en zakelijke leiders. In tegendeel. Door de mythe dat (duurzame) economische groei samen kan gaan met de oplossing van het klimaat probleem dragen ze niet bij tot de duurzaamheid van deze wereld maar verergeren ze de probleem juist. Een goed voorbeeld daarvan treffen we in NRC/Handelsblad van 28 januari - Red het klimaat en de economie. In dit artikel betogen Andrew Steer (World Resources Institute) en Chad Holliday (Commissaris bij Shell) dat er maatregelen mogelijk zijn die zowel de economische groei bevorderen als het klimaatprobleem oplossen. Hoewel hun voorstellen op zichzelf niet onzinnig zijn, is hun conclusie volstrekte onzin. Dat weten ze zelf natuurlijk ook wel (of niet?). Hoe dom kun je zijn – of is dit gewoon kwade trouw?

Ook van onze mecenassen, de Bill Gatesen en de Richard Bransons van deze wereld, moeten we het niet hebben, evenmin als van een deel van de Milieubeweging of de groene politieke partijen.  Zij allen gaan uit van de zojuist omschreven misvatting. Te onzent zien we dat recentelijk weer bij de plannen voor een gasboring op en bij Terschelling, plannen  die gesteund worden door milieuactivist Wouter van Dieren. De man lijkt zelf wel een fossiel geworden. Hij is in elk geval niet erg met zijn tijd mee gegaan.

ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER. ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER. ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER. ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER. ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER.

Dit kan niet vaak genoeg gezegd worden. Dat schept natuurlijk wel een gigantisch probleem (naast het ecologische) want hoe kunnen we dan een wereld scheppen waarin iedereen in zekere welstand leeft en een zinvolle bijdrage kan leveren? En hoe kunnen we in een krimpende economie onze democratische rechtstaat behouden? Omdat dit probleem werkelijk heel lastig oplosbaar is wordt het niet benoemd. Dan hoeft er dus ook niet over te worden nagedacht. Sterker nog, alle politici overal te wereld blijven streven naar economische groei.

Natuurlijk is een bloeiende economie denkbaar die zowel het wereldwijde armoede vraagstuk als het klimaatprobleem oplost. Dan moeten we denken aan een circulaire economie, die ALLE grondstoffen hergebruikt (cradle to cradle) en geheel draait op duurzame energiebronnen (wind, zon en water). Maar daar zijn we zowel technisch als economisch nog lang niet, en om daar te komen zijn enorme investeringen nodig. Die dragen op zichzelf nog geruime tijd bij aan het klimaatprobleem en vragen grote opofferingen. Niettemin moet dat toch gebeuren – en dat betekent dat de rest van de economie nog verder moet krimpen. We zullen er niet komen zonder desinvesteringen.

Kortom, we zitten vast. Wat nu?

 

De grote kentering

Op die vraag is al jaren geleden een antwoord gegeven. Als de ecologische ramp niet meer is te voorkomen (al moeten we natuurlijk wel alles doen om de temperatuurstijging zo laag mogelijk te houden) moeten we voor een ander doel gaan. Dit doel wordt  door David Porton, Joanna Macy en anderen al vanaf 2003 geformuleerd als ‘The Great Turning’, de grote kentering. Zie bijvoorbeeld: http://www.joannamacy.net/thegreatturning.html. Het gaat om een economische, culturele, sociale en ecologische omwenteling op een schaal die we nog nooit hebben meegemaakt. Zonder dat begrip te noemen denkt Naomi Klein dezelfde kant uit. Een dergelijke omwenteling zou kunnen betekenen dat we ondanks de rampen die ons ongetwijfeld zullen treffen toch nog een menswaardige samenleving zullen kunnen opbouwen.

De start van deze omwenteling is niet van bovenaf te verwachten. Alle grote omwentelingen in de menselijke geschiedenis zijn altijd van onderaf begonnen. Die waren soms succesvol op het juridische en sociale vlak, maar hebben nooit tot een structurele omslag in de economie geleid. (Zelfs de afschaffing van de slavernij heeft uiteindelijk slechts geleid tot een aanpassing van het bestaande economische systeem, en de industriële revolutie in Europa versneld). Er zijn slechts twee fundamentele veranderingen geweest in de geschiedenis van de mensheid die te vergelijken zijn met de omslag die er nu nodig is: de agrarische en de industriële revoluties. Maar die revoluties namen eeuwen in beslag, en waren dus in feite evoluties, terwijl de omslag die we nu moeten maken in twee decennia (een generatie) moet plaats vinden.

Klein hoopt en denkt dat dit zou kunnen lukken  op grond van alle vaak succesvolle protestacties die nu al plaats vinden tegen allerlei schadelijke vormen van gas- en oliewinning: winning uit teerzanden, winning van schaliegas en -olie, diepzee-oliewinning, kolenwinning, enzovoort (‘Blockadia’ noemt ze dat). Ik deel dat optimisme niet. Optimisme is niet een karaktertrek die ik bezit, evenmin als pessimisme trouwens. Ik noem mezelf een realist. Alle succesvolle protestacties tot nu toe zijn slechts een rimpeling in het bestaande systeem. Jaar in jaar uit gaat de CO2 uitstoot intussen omhoog. Wat dat betreft is Joanna Macy realistischer (zie bijvoorbeeld, De Aarde heeft koorts, pag. 168 – een ontroerend stukje tekst . U kunt dit lezen door te klikken op: Joanna Macy.

Uit mijn ervaring als psychotherapeut, coach en organisatie-adviseur (en ook uit mijn eigen leven) heb ik de conclusie getrokken dat mensen en organisaties pas echt willen veranderen als het water hen tot de lippen is gestegen. We gaan de grote kentering pas echt meemaken als de nood veel hoger is dan hij nu is. Voorboden daarvan zien we nu al wel, in Griekenland bijvoorbeeld. Er is één manier echter om dit proces te versnellen: dat is om de realiteiten zonder omwegen onder ogen te zien. Als we dit nu zouden doen (in plaats van allerlei verhullende taal te gebruiken, dan zouden we kunnen zien dat we NU al in de shit zitten. Als we de moed hebben om wat dat betreft in de put te gaan zitten, en daar net zolang te blijven tot we het licht zien, dan kunnen er wonderen gebeuren. Dat is de U-methode van Senge, Scharmer, Jaworski en anderen.

Dat is echter geen proces dat je alleen moet doen, want dan word je alleen maar wanhopig. Je moet dat met anderen samen doen onder een leiding die je in de put durft te laten zitten zo lang als dat nodig is. Alleen dan komt uit het groepsproces de creativiteit naar voren die we nodig hebben voor de grote kentering.

Dit alles is oude koek, en al naar voren gebracht sinds 2003, 2004, 2007 en 2008; 7 en meer jaar geleden. Maar er is nog niets veranderd. Quo usque tandem (hoe lang zal het nog duren voordat de grote kentering gaat beginnen)?

Erik van Praag

Naomi Klein zelf lezen? Klik hier.

Lees meer over:

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht, Opinie

Bijna iedereen voelt de crisis en Duurzaamnieuws behoort tot de organisaties waar de pijn meteen steekt. Een heel groot deel van onze inkomsten is plots weggevallen en we vallen buiten de steunmaatregelen. Toch gaan we door, want ook dit gaat voorbij en dan is een duurzame opbouw harder nodig dan ooit. Kun jij ons meehelpen er doorheen te komen? Word dan lid, of help ons met een donatie. Dat kan hier.

Alvast bedankt - en blijf gezond!




 

Reacties: (14)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. André Biemans schreef:

    @redactie – Dan hebben we het natuurlijk over de onvermijdelijke wet van de ENTROPIE, waar niet alleen de mens maar al het leven op aarde en het hele universum de ‘dupe’ van is. Elk proces – of dat nu chemisch, technisch, fysisch of biologisch van aard is – kost meer energie en (terugwinbare) grondstof dan het oplevert. Een groot deel van de energie verdwijnt in het open systeem als warmte die zich uiteindelijk verspreidt in de ruimte (niet meer te hergebruiken). Dat geldt in principe NIET voor materie (grondstof) want in theorie kan met veel (extra) energie bijna alles worden teruggewonnen. Gelukkig is er een bruikbare energiebron die nog veel verspillender is dan wij kleine mensen, en dat is de zon natuurlijk. Over een paar miljard jaar is die opgebrand, dus we kunnen nog wel even vooruit. Overigens komt alle energie die we kunnen gebruiken direct of indirect van de zon. In het geval van de grondstoffen zou C2C een belangrijke rol kunnen spelen, mits alle mogelijke fysische en biologische processen en kringlopen worden gebruikt en aan elkaar worden gekoppeld. Iets waar we nu nog heel ver vanaf staan. En willen we toch gaan voor die economische groei, zelfverrijking en voortplantingsdrift, dan moeten we zelf ook de ruimte in want die ene aarde is dan echt veel te klein voor onze ambities.

  2. redactie schreef:

    @Geert: het principe van cradle to cradle staat haaks op groei. Indien consequent toegepast leidt het zelfs tot krimp, want bij hergebruik gaat er altijd materiaal en energie verloren, zelfs als deze zo duurzaam mogelijk wordt opgewekt. Andersom kan ook c2c niet voorkomen dat bij doorgaande groei grondstoffen worden uitgeput.

  3. geert schreef:

    Boeiend dat dit groene groei stuk (cradle to cradle) zo wordt bewonderd en tegelijk roepen dat groei niet meer kan. De cradle to cradle mensen, die er goed van leven, danken u.

  4. Stefan schreef:

    De verdoving door de welvaart en politici doet goed zijn werk! De kudde is uit elkaar gedreven en we leven inmiddels als individuen, verknocht aan allerlei schermpjes. Gecensureerde data wordt massaal in ons hoofd gepompt, ieder werkt vanuit zijn eigen box(huis, werkplek, school, smartphone, tablet ect.)waarin hij leeft. We zullen niet “out of the box” moeten denken, maar “out the box” moeten komen en handelen, AKTIE ONDERNEMEN dus. Er zijn andere waarden nodig dan “wetten, regels en geld” die onze samenleving kunnen redden. Samenwerking, vertrouwen en voelen zou gekoppeld kunnen worden, dit kan alleen als individuen weer fysiek contact met elkaar krijgen en uit kunnen groeien tot één sterke massa gestuurd door eensgezindheid. Er zijn tal van leuke lokale initiatieven, maar het zijn allemaal op zich zelf staande kleine boxjes die los van elkaar werken, pas als we deze boxjes koppelen is een transitie de goede kant op mogelijk.

  5. Excusez de typo’s..

  6. Hebben mensen een beeld van hou ze in praktisch zin zouden moeten leven (en consuminderen) om daadwerkelijk duurzaam te leven? Gaat de noodzakelijke quotering van natuurlijke hulpbronnen zoals Jan Juffermans beschrijft en geboortebeperking plaatsvinden? Ik schrijf al meer dan twintig jaar uit gedrevenheid over duurzaamheid, de verontrustende feiten zijn al zo lang bekend… We moeten blijven streven naar het goede, dat zijn we moreel verplicht, maar ook ik ben een realist en zie het het niet beter, maar alleen maar slechter worden.

  7. André Biemans schreef:

    PS. zijn er mensen hier die dat smerige lachje van M. Rutte ook graag van zijn bek willen timmeren…? Bij een grote kentering of revolutie hoort ook het nodige en zinvolle geweld, toch? Hier spreekt natuurlijk de emotie en niet de ratio, iets dat bij velen een realistische basis voor actie vormt.

  8. André Biemans schreef:

    Eindelijk een realistische weergave van de ‘shit’ waar we in zitten. Bedankt Erik van Praag! We moeten allemaal door een flink zure (en giftige) appel heen bijten. Hopelijk blijft er daarna iets over dat de moeite waard is om ‘maatschappij’ te noemen, en dan heb ik het nog niet eens over democratie of zelfs utopie… Elke teloorgang van een ‘grote’ beschaving of cultuur werd gevolgd door de zogenoemde donkere eeuwen (de genoemde shit dus) met ziekte, honger en onderdrukking, voordat er weer iets ‘moois’ ging ontstaan. Ik hoop trouwens wel dat de grootste veroorzakers van deze shit, dan wel hun nazaten (ik speel graag direct op de man) met ons mee creperen in die donkere periode. Maar dat is natuurlijk niet erg realistisch gedacht van mij 😉

  9. Harry WaterBase schreef:

    Eerst stoppen met artsen zonder grenzen die voor overbevolking zorgen. De mens vormt nu een kankergezwel voor de aarde(alle planten en dieren vormen het ecosysteem. Niet de huisdieren van de Partij voor de dieren.)Door de grote hoeveelheid mensen op aarde worden de ecosystemen aangetast. Oplossing 50 % van de mensheid moet vernietigd worden. Doen we niks dan zal 80 % van de mensheid vernietigd worden. In Nederland zijn er alleen al 85 % achterlijke parasieten en idioten. Want intelligentie is niet gelijk aan wijsheid. Want het land en de wereld wordt geregeerd door domme mensen. Altijd wordt er gereageerd door mensen die meestal geen kennis van zaken hebben. Dit is complexe materie. Pas op 52 jarige leeftijd zag ik de puzzelstukjes op zijn plaats vallen en begreep ik pas waar wij mee bezig zijn. De ecosystemen van de aarde vernietigen.

  10. Toby schreef:

    Ook ik als realist kan behoorlijk pessimistisch worden als ik over dit onderwerp nadenk. Het is niet voor niets dat Wubbo Ockles zei dat “wat kanker met de mens doet, doet de mens met de aarde”. Zie ook het boek “Collapse” van Jared Diamond, waarin hij de successen en ondergang van diverse beschavingen beschrijft. Hoe leggen we het de volgende generatie uit als we het verstieren. De ongebreidelde bevolkingsgroei zie ik in elk geval als grootste oorzaak van al deze ellende. Hoe kunnen we die stoppen?!

  11. René schreef:

    Laten we in de eerste plaats vaststellen dat de economische groei veroorzaakt wordt door het menselijk streven naar welvaart en welzijn. Als dat erkend wordt is het ook mogelijk dat er naar gehandeld wordt (Hoewel weten niet altijd of zelfs meestal niet tot adequaat handelen leidt). Dan zijn er mitigerende doelstellingen te behalen buiten de adaptieve doelstellingen, zoals cradle-to-cradle, duurzame energiebronnen, circulaire economie ed, die door de technologie worden bepaald en die periodiek voor een verlichting kunnen zorgen.
    De mens is dus de oorzaak. Dus hoe meer mensen hoe meer economische groei hoe groter het probleem. En als je dus vindt ECONOMISCHE GROEI KAN NIET MEER, dan is er maar één oplossing; beperk het aantal mensen!
    Alle Millenniumdoelstellingen moeten dan daar mee beginnen. Paus Franciscus onderkende het toen hij onlangs op de Filipijnen de mensen op riep zich niet als de konijnen te vermeerderen. Helaas liet hij na hen daar toe opdracht te geven en ook de middelen die daarvoor beschikbaar zijn religieus te legaliseren. Andere zogenaamde filantropen en de grote politiek moeten zich daar achter scharen. En dienovereenkomstig maatregelen treffen.
    In 2050 de 7,5 miljardste wereldburger en in 2100 de 11 miljardste wereldburger begroeten zal het gevolg zijn van een bottum-up benadering. En daar schiet de mensheid en de ecologie niets mee. Ook het klimaatprobleem zal er niet door opgelost worden.
    Ook al bereiken we dat de gemiddelde ecologische voetafdruk door adaptieve technologische vooruitgang stabiliseert dan nog zal de bevolkingsdruk door de bevolkingsgroei alleen maar toenemen. Optimisme is dan mooi, maar daar schiet de aarde uiteindelijk niets mee op.
    En let wel elk systeem zoekt naar evenwicht. Zo ook de het systeem aarde. En de mensheid maakt daar een bepalend onderdeel van uit. Uiteindelijk zal dat evenwicht er wel komen, maar wel ten koste van een drastisch en dramatisch slopend proces.

  12. Zie ook het nieuwe boek van Joris Luyendijk over de financiële sector waar zo weinig veranderd is sinds 2008 dat zo’n crisis (of erger) zo weer kan gebeuren.
    Toch ben ik optimistisch want zie wat er de afgelopen vijf jaar al is veranderd op het niveau van gewone mensen, ondernemers en anderen. Dat lijkt al sterk op een cultuurverandering. Er wordt druk geëxperimenteerd met andere / betere economische en financiële manieren van werken. Steeds vaker gaat het over welzijn i.p.v. welvaart.

  13. Jan Juffermans schreef:

    Goed artikel en ook mooie woorden van Joanna Macy! Als rijk land, dat al onrechtvaardig veel van de Aarde en anderen pakt, is het zelfs crimineel en een grove schending van mensenrechten om naar nog meer financiële groei te streven. Termen als ‘Groene groei’ en ‘duurzame groei’ verhullen’inderdaad dat absolute ontkoppeling alleen voor CO2 en enkele schadelijke stoffen mogelijk is. Mondiale quotering van de hulpbronnen op een duurzaam niveau – zie http://www.voetafdruk.eu – is de meest effectieve en eerlijke manier om snel tot een stabilisering van het klimaat en duurzaamheid in het algemeen te komen.

  14. Reint schreef:

    Op geld sturen ipv op doelstellingen (maar geen geld) leidt inderdaad tot de afgrond!!