Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Eeuwenlang bewaarden Iraanse yakhchals tot 5.000 m³ ijs, ook wanneer de woestijnzomer toesloeg. De koepels bleven nog tot in de jaren zestig in gebruik, zonder elektriciteit of koelmachines.
Een ijskelder in de woestijn van Iran, die yakchal wordt genoemd. Foto: iStock – LluisSalvado_BisualStudio
In een land waar de zomers de hitte vasthouden en moderne koeling lang geen vanzelfsprekendheid was, bouwden Iraanse gemeenschappen al eeuwen geleden een opmerkelijk antwoord op de vraag hoe je voedsel en ijs koel houdt. Hun yakhchals, hoge lemen koepels van 10 tot 18 meter, benutten schaduw en isolatie, maar ook de kou die water ’s nachts naar de heldere hemel uitstraalt. De muren waren gemaakt met sarooj, een mengsel van onder meer klei, kalk, as, geitenhaar en eiwit dat warmte buiten en smeltwater binnen hield. Het verhaal laat zien hoeveel klimaatkennis er kan schuilgaan in bouwtechnieken die geen stroom, compressoren of ingewikkelde installaties nodig hebben.
De ijsvoorraad begon vaak in de bergen
De yakhchal was meer dan een opslagplaats. In de winter haalden bewoners ijs uit nabije berggebieden, waarna het ondergronds verdween om maandenlang te bewaren. Zo werd een kort seizoen met vorst uitgerekt tot ver in de zomer.
De voet van zo’n bouwwerk kon 2 meter dik zijn. Onder de hoge koepel lag een grote, ingegraven ruimte: de omringende aarde werkte mee als extra buffer tegen de hitte boven de grond.
Bij sommige yakhchals bleef het niet bij aangevoerd ijs. Daar legden mensen ’s winters ondiepe waterbassins aan, zodat ze ter plekke nieuwe ijslagen konden winnen. Dat maakte zo’n gebouw tot voorraadschuur én ijsmaker.
Sarooj hield water én warmte buiten
Binnenaanzicht van een yakhchal, een eeuwenoude Iraanse ijskelder met koepel in de woestijn van Dasht-e-Kavir. Beeld: Jeanne Menj, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.
De muren kregen hun bijzondere eigenschappen door de precieze taakverdeling in sarooj. Eiwit hielp het mengsel binden, geitenhaar gaf het stevigheid en as droeg bij aan de isolerende werking. Zand, klei en kalk maakten het mengsel compleet.
- Het materiaal hield warmte buiten.
- Het was waterdicht genoeg om smeltwater tegen te houden.
- De dikke wand beschermde de ijsvoorraad tegen warme lucht van buiten.
Warme, vochtige lucht die via een kier naar binnen dringt, kan een grote voorraad ijs snel aantasten. Daarom was sarooj veel meer dan gewone leem of een dikke stenen muur.
Goed om te weten
In Kerman kon de Moayedi-ijskelder (Yakhdan-e Moayedi), een van de grootste bekende yakhchals, zoveel ijs bevatten als ongeveer dertig blauwe vinvissen wegen.
De koepel liet warme lucht ontsnappen
De vorm van het gebouw hielp mee. Warme lucht stijgt op en kon via een opening boven in de koepel wegstromen, terwijl de zwaardere koude lucht onderin bleef hangen, precies bij de ijsvoorraad.
De hoge ruimte boven het ijs fungeerde als een soort thermische schoorsteen, zonder ventilator of motor. De bouwers gebruikten de natuurwetten die er al waren.
Vers gevormd ijs ging daarna naar de ondergrondse opslag, waar de massa van de grond en de muren de temperatuur stabieler hielden. De combinatie van nachtelijke ijsproductie en langdurige opslag was de passieve koeling waar deze gebouwen om draaiden.
Een yakhchal stond zelden op zichzelf
Rond veel yakhchals lag een groter systeem van water en luchtstromen. Een qanat, een ondergronds kanaal, voerde water aan zonder dat het onderweg volop door de zon werd opgewarmd. Dat water kon dienen voor de ijsbassins en voor dagelijks gebruik.
Ook badgirs speelden geregeld een rol. Dat zijn windtorens die lucht opvangen en de temperatuur rond een gebouw helpen temperen, vooral in de zomer. Qanat, windtoren en ijsopslag vormden samen een netwerk dat was afgestemd op het lokale klimaat.
Bij hittebestendig bouwen in Nederland kijken ontwerpers ook naar schaduw, ventilatie, massa en isolatie voordat er een airco aan te pas komt. De yakhchal laat zien dat die aanpak al 2.400 jaar oud is.
Van ijsvoorraad naar een zomers dessert
De opgeslagen kou werd gebruikt om voedsel langer goed te houden, maar diende ook voor faloudeh, een dessert met onder meer rijstvermicelli, citroen, siroop en rozenwater dat nog altijd wordt gegeten.
Pas met de komst van de moderne koelkast raakten de bouwwerken hun functie kwijt. Tot die tijd bleven ze gewoon dienstdoen, en de bouwkundige lessen verdwenen daarmee niet meteen.
Nachtelijke stralingsafkoeling is vandaag nog steeds interessant voor energiezuinige koeling en warmtebeheer. Ontwerpers vertalen zulke principes nu naar daken, opslagruimtes en gebouwen die in warme zomers minder afhankelijk zijn van actieve koeling.
