Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Rond Zandvoort liggen zo’n vierhonderd bunkers van de Atlantikwall, maar de meeste zie je niet. Hoe goed ze aan het zicht kunnen ontsnappen, bleek in 2017 bij de boulevard van Scheveningen: bouwvakkers stuitten daar op een bunker die niet op de bouwtekeningen stond.
Een bunker in de duinen van Terschelling. Foto: iStock – Tofotografie
Wie door de duinen loopt, kan ongemerkt over een bunker heen wandelen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bouwden de Duitse bezetters in heel Nederland ongeveer 10.000 bunkers als onderdeel van de Atlantikwall; tegenwoordig is daarvan maar een fractie zichtbaar. Sommige bunkers werden om veiligheidsredenen volgestort met zand, terwijl bij Festung IJmuiden veel exemplaren plaatsmaakten voor de uitbreiding van de haven, de Hoogovens of woningen. Van Scheveningen tot IJmuiden zijn bunkers daardoor vaak niet meer te zien.
Een bunker met een krant uit 1945
De vondst bij de boulevard van Scheveningen leverde meer op dan een onbekende betonnen ruimte. Binnen lagen een Duitse krant uit 1945, delen van een legeruniform en munitiehulzen. Zulke voorwerpen maken tastbaar dat achter een dichtgemetselde ingang nog spullen uit de oorlog kunnen liggen.
Scheveningen was voor de Duitse bezetters een belangrijke plek. Den Haag lag vlakbij en de haven gold als mogelijk doelwit bij een invasie. Daarom kreeg Scheveningen binnen de kustverdediging een hoge status, direct onder die van Den Helder. De bunker onder de boulevard hoorde dus bij een zwaar verdedigd gebied.
In 1 duingebied liggen er al zo’n 400
Duitse artillerie op een bunker in de Westduinen bij Den Haag, gericht op zee, 1945. Beeld: Anonymous Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.
Ook verder naar het noorden liggen bunkers dicht bij elkaar. In de Amsterdamse Waterleidingduinen zijn er ongeveer 400 te vinden. Een deel zit onder het zand; sommige bunkers zijn inmiddels een woonplek voor vleermuizen. Sommige bunkers onder het zand blijven onzichtbaar voor wandelaars.
Bij Zandvoort verschilt de toestand per bunker. Sommige liggen onder een laag zand, andere zijn dichtgemetseld of half ingestort. Zelfs in een gebied met zo veel bunkers kom je niet vanzelf een ingang tegen. Een betonnen rand in het duin kan al meer verraden dan een blik vanaf het wandelpad.
“Er zijn er echt nog honderden bunkers te vinden. Als je maar weet waar je moet kijken.”
Schoemaker, betrokken bij de organisatie van de jaarlijkse Bunkerdag
Die honderden langs de kust zijn geen exact landelijk totaal van verborgen duinbunkers. De aantallen bij Zandvoort en in de Amsterdamse Waterleidingduinen gaan over afzonderlijke gebieden. Bovendien is verborgen niet overal hetzelfde: een bunker kan onder zand liggen, achter metselwerk schuilgaan of deels zijn ingestort.
De bouw ging in hoog tempo
Achter die plaatselijke aantallen zat een veel grotere bouwoperatie. Langs de Nederlandse kust kwamen enkele duizenden betonnen bunkers te staan. Daaronder waren 510 zware bunkers. De Atlantikwall bestond dus uit bouwwerken van verschillende omvang, ook al zien we die verschillen tegenwoordig lang niet overal meer.
De Duitse bezetters zetten vanaf augustus 1942 op grote schaal mensen aan het werk voor de Atlantikwall. In ongeveer 2 jaar bouwden bijna 8 miljoen (dwang)arbeiders mee aan de verdedigingswerken in Europa.
Goed om te weten De 1.586 bouwwerken die op 1 oktober 2017 in de Basisregistratie Grootschalige Topografie als bunker stonden geregistreerd, vormen geen telling van wat er onder het duinzand ligt.
Een huis kan een bunker aan het oog onttrekken
Na de oorlog kregen bunkers heel verschillende bestemmingen. Sommige bleven staan en raakten afgesloten; andere verdwenen uit het landschap doordat de omgeving veranderde. In ’s-Gravenzande zijn zelfs woonhuizen bovenop bunkers gebouwd. Vanaf de straat zie je daardoor niet meteen wat er onder zo’n huis zit.
Een bunker die is dichtgemetseld, is ook van buiten lastig te herkennen. En waar zand de ingang bedekt, vertelt het duin al helemaal weinig over de ruimte eronder. Dat maakt een oude bouwtekening of registratie nog geen complete gids voor wie wil weten wat er werkelijk op een plek staat.
Wie gericht kijkt, kan ze nog vinden
Niet elke bunker is toegankelijk. In de Amsterdamse Waterleidingduinen en bij Zandvoort zijn er wel exemplaren te vinden voor wie gericht zoekt, al blijft een deel verborgen of afgesloten. De jaarlijkse Nationale Bunkerdag brengt juist die minder zichtbare geschiedenis van de kustverdediging onder de aandacht.
En soms komt er een bunker tevoorschijn zonder dat iemand ernaar zocht. De vondst bij Scheveningen liet zien dat zelfs bij werkzaamheden aan een boulevard nog een onbekend bouwwerk kan opduiken. Binnen lagen een Duitse krant uit 1945, delen van een legeruniform en munitiehulzen.
