Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Op 18 juni 1976, 50 jaar geleden, kondigde de regering proefboringen aan voor de opslag van kernafval in zoutkoepels in Noord-Nederland. De plannen voor de bouw van 3 nieuwe kerncentrales lagen daaraan ten grondslag. In Noord-Nederland had dat veel protest tot gevolg.
De kerncentrale van Borssele. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Na jarenlange discussies besloot de regering de proefboringen op de lange baan te schuiven. Maar op 27 maart 2026 haalde Stientje van Veldhoven (D66), minister van Klimaat en Groene Groei, 185 miljoen euro uit nota bene het Klimaatfonds, om dat te besteden aan voorbereidingen voor de opslag van kernafval in zoutkoepels of kleilagen. Dit hing samen met de plannen voor de bouw van 4 nieuwe kerncentrales. De proefboringen kwamen daarmee weer op de agenda.
Geen van de acht Nederlandse zoutkoepels is geschikt
Al vanaf 1976 staan acht zoutkoepels op de lijst: Ternaard in Friesland, Pieterburen en Onstwedde in de provincie Groningen, Schoonloo en Gasselte-Drouwen in Drenthe en de minder zekere zoutkoepels Bourtange (provincie Groningen) en Hooghalen en Anloo (Drenthe); zie figuur 1.
Wat weten we van de zoutkoepels?
De zoutkoepel Ternaard ligt voor een deel onder de Waddenzee. Dit is een Natura 2000-gebied, heeft een beschermde status en valt daarmee af voor de opslag van waterstof, liet minister Hermans op 4 juli 2025 aan de Tweede Kamer weten. Daaruit concludeer ik dat Ternaard ook niet geschikt is voor de opslag van kernafval.
De Tweede Kamer nam op 25 maart 2025 een motie aan, die opslag in de zoutkoepels bij Pieterburen, Onstwedde en Bourtange verbiedt.
Dan blijven alleen de Drentse zoutkoepels over. Echter, het op te bergen kernafval moet in alle richtingen door ten minste 200 meter zout omgeven zijn. En de Centrale Organisatie voor Radioactief Afval (COVRA) gaat in een op 21 maart 2025 verschenen rapport uit van opslag van laag- en middelradioactief afval op 750 meter en van hoogradioactief afval op 850 meter diepte. Ook is 1.000 meter diepte de uiterste grens voor de opslag van kernafval. De top van de zoutkoepel mag in dat geval hooguit op 550 meter diepte liggen, kunnen we hieruit concluderen. Het gevolg is dat die zoutkoepels afvallen waarvan de top op meer dan 550 meter diepte ligt, zoals Hooghalen en Anloo in Drenthe.
Opslag van kernafval onder de grond vraagt daarnaast bovengronds veel ruimte, stelde de regering op 11 februari 2025. Het zal gaan om een terrein van ongeveer 2,5 vierkante kilometer (dat is 1 kilometer bij 2,5 kilometer). De top van de zoutkoepel Schoonloo ligt onder het dorp en onder een natuurgebied en valt daardoor af.
Blijft alleen de zoutkoepel Gasselte-Drouwen over. Maar de top daarvan ligt grotendeels onder een beschermd waterwingebied van de Waterleidingmaatschappij Drenthe. Het gaat hier om een van de meest ongerepte en waardevolle natuurgebieden van Nederland.
Daarmee zijn alle Drentse zoutkoepels ongeschikt, verklaarden de gemeenten Aa en Hunze, Midden-Drenthe en Borger-Odoorn op 20 oktober 2025.
De conclusie luidt dat alle Noord-Nederlandse zoutkoepels afvallen, tenzij men een andere ethische afweging maakt. Het zou immers kunnen zijn dat iemand het ethisch juist acht om het centrum van Pieterburen af te breken voor de opslag van kernafval omdat het belang van kerncentrales groter geacht wordt dan het belang van de inwoners van Pieterburen. Of bijvoorbeeld het belang van de opslag van kernafval zwaarder laat wegen dan het belang van waardevolle natuurgebieden en de bescherming van waterwingebieden in Drenthe.
Figuur 1 Zoutkoepels Noord-Nederland
Kernafval opbergen in kleilagen betekent onzekerheden begraven
De door de regering ingestelde Commissie Opberging Radioactief Afval (CORA) heeft in 2001 het rapport “Terugneembare berging, een begaanbaar pad?” uitgebracht met een hoofdstuk over berging in klei. Deze commissie geeft aan dat onder een groot deel van Nederland kleilagen voorkomen die mogelijk geschikt zijn voor opslag van kernafval. De klei is het dikst ten zuiden van Schiermonnikoog (275 meter), in de omgeving van Arnhem (250 meter), de Noordoostpolder (150 meter) en in het Peelgebied (100-150 meter).
Tien jaar later, in 2011 verscheen een rapport in opdracht van Greenpeace over klei in de ondergrond van Nederland. Uit het rapport komt naar voren dat de Klei van Boom voorkomt in vier gebieden:
1. Gebied met noordwestelijk-zuidoostelijke oriëntatie over Noord-Brabant en westelijk Gelderland;
2. Noord-Zuid gerekt gebied over centraal Gelderland;
3. Gebied dat het zuidwesten van Friesland, delen van de Noordoostpolder en het IJsselmeer en de regio Enkhuizen in Noord-Holland beslaat;
4. Gebied in het noorden van Friesland en Groningen en aangrenzende delen van de Waddenzee.
Greenpeace begon vervolgens een intensieve regionale campagne en heeft 108 gemeenten in deze vier gebieden opgeroepen zich uit te spreken tegen de opberging. Dat hebben 81 gemeenten gedaan, terwijl in de overige 27 veel vragen zijn gesteld door de bevolking.
Het opbergen van kernafval in kleilagen betekent echter dat men onzekerheden begraaft. Dat blijkt uit het op 30 november 2025 verschenen rapport ‘Rock Solid?’ dat Helen Wallace van GeneWatch UK geschreven heeft voor Greenpeace Zwitserland. In dit rapport bespreekt Wallace met behulp van 812 bronvermeldingen 32 thema’s die van belang zijn voor een veilige opslag van kernafval in kleilagen. Een voorbeeld.
Met rekenmodellen probeert men na te bootsen hoe het opgeborgen kernafval zich in de komende honderdduizenden jaren in de ondergrond zal verplaatsen. De rekenmodellen voor de veiligheid op lange termijn zijn volgens Wallace echter onbetrouwbaar. Dat blijkt uit een bespreking van negen factoren en processen die invloed hebben op de veiligheid. Hoewel computermodellen voor sommige van deze processen ongetwijfeld verfijnder zijn geworden, blijven fundamentele moeilijkheden bestaan. Het gaat dan om het voorspellen van de relevante chemische reacties en de daaraan gekoppelde complexe processen. Wallace noemt onder meer de gevolgen van warmte en radioactiviteit op klei.
De regering is van plan nog dit jaar een zogeheten participatieproces voor de opslag van kernafval vast te stellen. Ter voorbereiding heb ik bovenstaande gegevens over zoutkoepels en kleilagen samengevat.
Herman Damveld
Zelfstandig onderzoeker en publicist over (kern)energie, woonachtig te Groningen
