Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In 1942 testte de Britse overheid miltvuur op Gruinard Island, waardoor het Schotse eiland 48 jaar lang verboden terrein bleef. Hoe die besmetting uiteindelijk verdween, vertelt ook een verhaal over oorlog, bodem en verantwoordelijkheid.
Schapen op Guinard Island werden gebruikt als proefdieren voor chemische wapens. Foto: iStock – Mikhail Trubitsin
Een verlaten strand met waarschuwingsborden eromheen: op Gruinard Island was de grond zelf jarenlang het gevaar. In 1981 zette de anonieme groep Dark Harvest Commando de regering onder druk door aan te kondigen besmette aarde van het eiland door het Verenigd Koninkrijk te verspreiden. Vijf jaar later volgde een ingrijpende schoonmaakoperatie, waarbij 280 ton formaldehyde, verdund met zeewater, over de zwaarst getroffen zones werd gesproeid. Het verhaal laat zien hoe een oorlogsexperiment nog decennia lang doorwerkt in landschap en bestuur.
De proef draaide om tachtig schapen
Op het eiland, ongeveer 2 km lang en 1 km breed, stonden tachtig schapen vastgebonden toen mortiergranaten met sterk geconcentreerde miltvuursporen vlak bij hen ontploften. De dieren moesten laten zien wat zo’n biologisch wapen in een stad zou kunnen aanrichten.
Miltvuur komt van de bacterie Bacillus anthracis. Die vormt sporen, een soort extreem taaie overlevingsvorm, die lang in de grond kunnen blijven zitten. Na afloop werden karkassen van besmette schapen in verbrandingsinstallaties vernietigd.
Wetenschappers concludeerden dat een grote verspreiding van sporen Duitse steden tientallen jaren onbewoonbaar kon maken, ook als de gebruikte hoeveelheid beperkt bleef.
Een plek waar zelfs controleurs niet zomaar kwamen
Gezicht op Gruinard Island, het Schotse eiland dat decennialang besmet was met miltvuur. Beeld: Kevin Walsh from Oxford, England, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.
De overheid hield Gruinard Island daarna in quarantaine omdat openbare toegang te gevaarlijk was en een grondige schoonmaak technisch ingewikkeld én duur leek. Alleen medewerkers van Porton Down, het Britse onderzoekscentrum voor defensie en veiligheid, mochten er af en toe heen om de besmetting te meten.
Dat maakte het eiland tot een vreemd soort niemandsland. De stranden lagen er gewoon, maar de grond kon nog altijd levende sporen bevatten. Anthraxsporen kunnen namelijk tientallen jaren in de bodem overleven.
Goed om te weten
Gruinard Island ligt in Gruinard Bay, ongeveer halverwege Gairloch en Ullapool. Het is dus geen afgelegen eiland ver op zee, maar ligt dicht bij de Schotse kust.
De anonieme dreiging werd in oktober 1981 concreet
Dark Harvest Commando stuurde in oktober 1981 een brief naar redacties waarin de groep stelde besmette grond van Gruinard Island te hebben meegenomen. De anonieme actievoerders zeiden dat ze monsters op plekken door het hele Verenigd Koninkrijk wilden verspreiden als de overheid het eiland niet zou reinigen.
“Tegen de tijd dat u deze verklaring leest, is de campagne al serieus begonnen.”
Dark Harvest Commando, in een brief aan redacties in 1981
Wie er achter de groep zat, is nooit bekendgemaakt. De quarantainestatus moest eindigen door de vervuiling daadwerkelijk aan te pakken, in plaats van het eiland nog langer af te sluiten.
Een chemisch bad voor de zwaarste plekken
De sanering verliep in stappen tussen 1979 en 1987. De grote ingreep kwam in 1986, toen de zwaarst besmette zones werden verzadigd met formaldehyde, verdund met zeewater.
Daarvoor werd 280 ton formaldehyde met zeewater gebruikt. De operatie kostte destijds ongeveer £500.000.
- 1979-1987: sanering in verschillende fases
- 1986: de belangrijkste behandeling met formaldehyde en zeewater
- 24 april 1990: het eiland kreeg officieel weer een veilige status
De borden verdwenen, het eigendom ging terug
Op 24 april 1990 verklaarde het Britse ministerie van Defensie Gruinard Island veilig. De waarschuwingsborden rond de stranden werden weggehaald en daarmee eindigde de quarantaine na 48 jaar.
De overheid verkocht het eiland vervolgens voor £500 terug aan de familie die het land oorspronkelijk had bezeten. Dat was precies dezelfde prijs die bij de onteigening was betaald.
De verkoop maakte het juridische hoofdstuk af, maar de plek bleef een tastbaar voorbeeld van wat biologische wapens doen: een experiment duurt minuten, de gevolgen kunnen een halve eeuw in de bodem blijven hangen.
Over het onderzoek
De geschiedenis van Gruinard Island is vastgelegd in historische documenten, overheidsrapporten en wetenschappelijke overzichten van de ontsmetting. Die beschrijven de metingen door Porton Down en de sanering in fasen, waarbij vooral de hardnekkigheid van de sporen de centrale uitdaging vormde.
De officiële veiligheidsverklaring volgde pas nadat de besmette zones waren behandeld en gecontroleerd. De erfgenamen van de oorspronkelijke eigenaar kochten het eiland terug voor £500, exact het bedrag dat bij de onteigening in 1942 was uitgekeerd.
