Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Onze samenleving wordt steeds complexer. Techniek, regelgeving en organisaties groeien in omvang en verwevenheid. Maar de kennis en het overzicht om die complexiteit echt te beheersen ontbreekt steeds vaker. Komt daar ook nog arrogantie bij (we weten wel waar we mee bezig zijn), dan ontstaat een gevaarlijke mix die instituties, bedrijven en overheden van binnenuit kan laten falen waardoor de maatschappij met de brokken zit: CIA, als de giftige combinatie van Complexiteit, Incompetentie en Arrogantie.
De samenleving wordt zo complex dat bijna niemand het geheel meer overziet. Foto: iStock – francescoch
Complexiteit als startpunt
Systemen worden groter en ingewikkelder. Denk aan belastingwetgeving, IT infrastructuur, financiële producten of medische zorg, en recent vooral ook AI, kunstmatige intelligentie. Elk onderdeel is op zichzelf al moeilijk te doorgronden. Samen vormen ze een geheel dat bijna niemand meer volledig overziet. Dat heeft ook gevolgen voor duurzaamheid, want duurzaamheid is vaak juist gebaat bij eenvoud.
Nu hoeft complexiteit op zichzelf niet per se een probleem te zijn. Veel vooruitgang komt juist voort uit complexe systemen die goed werken. Het probleem ontstaat pas wanneer niemand meer precies weet hoe alle onderdelen samenhangen en wat de gevolgen zijn wanneer al die systemen op elkaar gaan reageren. En dat is precies wat we steeds vaker zien gebeuren.
Incompetentie als zwakke schakel
Complexe systemen vragen om specialistische kennis. Die kennis is schaars, en ze is vaak versnipperd over veel verschillende mensen en afdelingen. Niemand overziet het geheel. Bovendien dragen teruglopende kwaliteit van het onderwijs en het tempo waarin onwikkelingen voortgaan verder bij aan de toename van incompetentie, het niet toegerust zijn voor het werk dat je moet doen. Werknemers hebben vaak al minder kennis bij de start en krijgen steeds minder tijd om meer kennis en ervaring op te doen voordat ze beslissingen mogen nemen.
Beslissingen worden dan genomen door mensen die de details niet volledig begrijpen. Managers sturen op cijfers zonder de onderliggende techniek te kennen. Beleidsmakers schrijven regels zonder de uitvoeringspraktijk goed te kennen. Zo ontstaat een systeem waarin niemand echt verantwoordelijkheid kan dragen, omdat niemand het geheel kent.
Arrogantie als brandstof
Het derde element maakt de combinatie pas echt gevaarlijk. Arrogantie zorgt ervoor dat mensen niet toegeven dat ze iets niet begrijpen. Waarschuwingen van experts worden weggewuifd. Twijfel wordt gezien als zwakte in plaats van als een gezond signaal. “We weten wel waar we mee bezig zijn.”
Arrogantie ontstaat vaak doordat iemand ooit wel succesvol was. Een goede reputatie of een lange staat van dienst kan onterecht vertaald worden naar overal gelijk hebben. Zo verdwijnt de bereidheid om kritisch naar het eigen handelen te kijken.
Wanneer de drie samenkomen
Complexiteit alleen leidt tot voorzichtigheid. Incompetentie alleen leidt tot fouten die vaak nog wel worden opgemerkt. Arrogantie alleen leidt tot irritatie, maar niet meteen tot een ramp.
Komen de drie samen, dan ontstaat een andere dynamiek. Niemand overziet het systeem, de mensen die beslissen begrijpen de details niet, en tegelijk is er geen ruimte voor twijfel of tegenspraak. Waarschuwingen van specialisten worden genegeerd, juist omdat de leiding niet wil toegeven dat ze de materie niet volledig beheerst.
Voorbeelden uit de praktijk
De Boeing 737 MAX
Het vliegtuig kreeg een nieuw automatisch systeem, MCAS, om een technisch probleem met de motoren te compenseren. Het systeem was complex en niet goed uitgelegd aan piloten. Interne signalen over risico’s werden onvoldoende serieus genomen, mede onder druk van de wens om snel te leveren aan klanten. Twee vliegtuigen stortten neer, met honderden slachtoffers.
De kinderopvangtoeslagaffaire
In Nederland ontstond een complex systeem van regels rond kinderopvangtoeslag. De uitvoeringsorganisatie kreeg te maken met regels die in de praktijk nauwelijks uitvoerbaar waren. Signalen dat gezinnen onterecht als fraudeur werden bestempeld, werden lange tijd genegeerd. Duizenden ouders raakten in grote financiële problemen, vaak door kleine administratieve fouten.
De financiële crisis van 2008
Banken ontwikkelden steeds complexere financiële producten, zoals gebundelde hypotheken die moeilijk te doorgronden waren. Risicomodellen werden vertrouwd door mensen die de wiskunde erachter niet volledig begrepen. Het idee dat grote banken “te belangrijk waren om failliet te gaan” zorgde voor overmoed. Toen het misging, trof de crisis de hele wereldeconomie.
AI, de grote versneller van complexiteit
Alsof dit allemaal niet genoeg risico met zich meebrengt worden we sinds kort ook nog geconfronteerd met AI als een extra complexe deken die over alles heen wordt gelegd, en waarvan de makers zelf niet eens begrijpen hoe het werkt. De eerste tekenen dat AI juist tot minder efficientie leidt zijn er al.
Klimaatverandering
Klimaatmodellen zijn indrukwekkende wetenschappelijke instrumenten, maar ze zijn ook onvolledig. Sommige processen, zoals het smelten van ijskappen of het gedrag van oceaanstromen, zijn lastig volledig te vangen in een model. Wetenschappers wijzen er zelf al langer op dat de werkelijkheid op bepaalde punten sneller kan verlopen dan de centrale schattingen aangaven. Bovendien zijn de data waarmee modellen worden gevoed, onvolledig.
We zien dat nu ook terug. Extreme hitte, hevige regenval en het smelten van ijs verlopen op sommige plekken sneller dan een aantal jaren geleden werd voorspeld. Beleidsmakers en instituties behandelden modeluitkomsten soms als een vaststaand gegeven, in plaats van als een inschatting met een bandbreedte aan onzekerheid.
Dit patroon van steeds meer complexiteit toevoegen, beperkt zich niet tot klimaatbeleid. Het speelt in vrijwel elke sector. Regelgeving groeit al jaren, van belastingen tot zorg tot arbeidsrecht, vaak in de vorm van nieuwe uitzonderingen bovenop bestaande regels. Software wordt met elke update complexer, met meer functies, meer koppelingen en meer afhankelijkheden. Zo voegen we voortdurend extra lagen complexiteit toe, op vrijwel elk terrein, zonder dat dit vanzelfsprekend tot betere resultaten leidt.
Hoe doorbreek je de cirkel
Er zijn geen simpele oplossingen, maar een paar richtingen helpen wel.
Allereerst, houd systemen zo eenvoudig als mogelijk. Onnodige complexiteit vraagt om extra beheersing, en die beheersing is er vaak niet.
Ten tweede, investeer in kennis op de juiste plek. Mensen die beslissen moeten de kern van het probleem begrijpen, of moeten goed luisteren naar wie dat wel doet.
Ten derde, maak ruimte voor tegenspraak. Een cultuur waarin twijfel en kritiek welkom zijn, voorkomt dat kleine problemen uitgroeien tot grote rampen.
De combinatie van complexiteit, incompetentie en arrogantie is zelden het gevolg van kwade opzet. Vaker is het een sluipend proces, waarbij niemand bewust de verkeerde keuze maakt. Juist daarom is het zo belangrijk om deze patronen vroeg te herkennen, voordat het te laat is.
