Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Ozersk begon in 1945 als een geheime Sovjetstad rond de nucleaire Mayak-faciliteit. Onder de namen Chelyabinsk-40 en Chelyabinsk-65 leefde de stad decennialang buiten het zicht van de buitenwereld.
Het besmette gebied rond de kerncentrale van Mayak. Foto: Ecodefense/Heinrich Boell Stiftung Russia/Slapovskaya/Nikulina via Wikimedia.
Een stad zonder adres, zonder plek op de kaart en jarenlang zelfs zonder officiële inwoners: zo hield de Sovjet-Unie Ozersk buiten beeld. Vanaf 1945 werd in de Zuidelijke Oeral rond de nucleaire Mayak-faciliteit gebouwd aan een afgesloten wereld, mede door meer dan 40.000 Goelag-gevangenen en krijgsgevangenen. Achter de hekken van Chelyabinsk-40, later Chelyabinsk-65 en City 40, draaide alles om de productie van materiaal voor kernwapens. De geheimhouding kreeg een grimmige lading na de Kysthym-ramp van 29 september 1957, toen een tank met radioactief afval ontplofte en een enorm gebied besmet raakte.
Pas in 1994 kreeg de stad een plek op de kaart
De naam Ozersk werd pas officieel toen de stad in 1994 de status van stad kreeg. Daarmee verscheen ze ook op openbare kaarten. Tot de val van de Sovjet-Unie bestond de plaats in administratieve zin nauwelijks, want inwoners werden niet officieel geregistreerd en post liep via een codenaam.
Je woonde in een volwaardige stad, met huizen en een kernindustrie vlakbij, maar naar buiten toe had die plek geen herkenbaar adres. De afscherming was bedoeld om alles rond Mayak uit zicht te houden.
De blauwdruk lag aan de andere kant van de oceaan
De ontwerpers keken voor de opzet van Ozersk naar Richland in de Amerikaanse staat Washington. Die stad was verbonden aan de Hanford-locatie van het Manhattanproject, het programma dat de eerste Amerikaanse kernwapens mogelijk maakte.
Bij Mayak ging de bouw in 1947 en 1948 hard vooruit, want in die jaren verrees de fabriek en kwam de eerste reactor in bedrijf. De geheime stad was tegelijk woonplaats en werkplaats voor een nucleair programma dat zo snel mogelijk materiaal voor kernwapens moest leveren.
Goed om te weten
Mayak was geen gewone energiecentrale. De installaties waren gericht op de productie en verwerking van nucleair materiaal voor het Sovjetkernwapenprogramma.
De besmetting reikte veel verder dan de hekken
De explosie bij Mayak liet een radioactief spoor achter over ongeveer 20.000 vierkante kilometer. Dat is bijna de helft van Nederland.
- Tussen de 270.000 en 500.000 mensen kregen te maken met de radioactieve besmetting.
- Tussen de 10.000 en 12.000 mensen moesten hun woonplaats verlaten.
- Minstens 200 mensen stierven door blootstelling aan straling.
Hoeveel mensen precies getroffen zijn, blijft afhankelijk van de gebruikte schatting. Zelfs de laagste schatting laat zien hoe groot de ramp was, want hele dorpen en woongebieden lagen in het gebied dat radioactief stof over zich heen kreeg.
Ozersk is nog altijd geen stad waar je zomaar binnenloopt
Ozersk geldt nog steeds als een ZATO, een gesloten stad met beperkt toegankelijke zones. De plaats is niet langer geheim, maar bezoekers hebben wel een speciale pas of vergunning nodig om naar binnen te mogen.
De stad telt minder inwoners dan vroeger. Bij de volkstelling van 2010 woonden er 82.164 mensen; een schatting uit 2023 komt uit op 76.434 inwoners. Dat is een daling van ongeveer 7 procent in dertien jaar.
In Europa kennen we strenge veiligheidszones rond nucleaire installaties, maar een complete stad waar toegang structureel via vergunningen loopt, is een heel ander niveau van afscherming.
Over de studie
Een medische studie naar Ozersk bekeek sterftecijfers onder inwoners over de periode 1953-2010. Daarbij onderzochten de auteurs bevolkingsgroepen die mogelijk waren blootgesteld aan ioniserende straling, straling die atomen kan beschadigen en daarmee ook menselijk weefsel. De cijfers laten zien dat de geschiedenis van Mayak doorliep lang na 1994, toen Ozersk voor het eerst op de kaart verscheen.
