Het kon niet waar zijn, en dat is het dan ook niet

Derde dag hittegolf. Ik kijk naar een populair praatprogramma (C à vous) op France TV. Een zevental bekende journalisten en cultuur-heiligen zitten aan tafel. Maar ook Jancovici, een coryfee op het gebied van klimaatverandering (zie zijn Shift-project), en al net zo lang in de touwen in Frankrijk als James Hansen in de USA. Ook vergelijkbare opvattingen.

Jancovici ziet er ineens oud uit. Waarschijnlijk al nachten slecht geslapen. Ook de anderen ogen niet fris. Als hij zegt: “Dit is het dan”, zie ik zeven gezichten met een beteuterde blik strak op hem gericht. Alsof hij met een dreun hun toekomstbesef naar een uitermate ongezellige hoek heeft geramd.

Jancovici neemt de tijd. Ze eerst even laten opkrabbelen misschien. Dan: “Nee, kan ook niet meer ongedaan worden gemaakt. We staan voor eeuwen klimaatellende van nog ergere orde dan deze canicule (hittegolf, fr, red.)”. Sommigen zakken achterover in hun stoel. Een vrouw: “Adaptatie dan?”. Janco ziet geen mogelijkheden.

Een gesprek kortom waarin de gruwelijke onvatbaarheid van de waarheid rond climate change zich als een zeemeeuw met krachtige slagen uit het nauwe kader van normale menselijke kopzorgen omhoog hijst. Het bewustzijn in. Een bewustzijn binnen een menselijke geest die sinds duizenden jaren in de comfortabele wieg van stabiele klimaatpatronen tot ontwikkeling is gekomen en diens kadans tot zijn thuis heeft gemaakt. Dat die wieg kon verschroeien? No way!! Die geest heeft eigenlijk vanaf het begin gefluisterd: “Het kan niet waar zijn”. Om niet gek te worden. Edoch, dan komt er een moment waarin dat wordt ontmaskerd. Verbijsterend.

Wees gerust, dat duurt niet lang. Want de menselijke vestingwal tegen onvatbare feiten heeft meer wapens in het vuur. Iets uitdoven via labels bijvoorbeeld. Noem het ‘alarmisme’ of ‘el nino’ en je hebt er voorlopig geen omkijken meer naar.

Helaas, pindakaas, de opwarming speelt zich steeds meer in de kijker, neemt die vestingwal toenemend onder vuur, en zoemt de verdedigers de kop gek. En dus zien we steeds meer wapens opgepakt worden om de opwellende gekte rond het onmogelijke waar-zijn van de opwarming af te dichten. Zoals:

• Waarzeggers, gebedsgenezers, bijbels, en visionairs er bij halen. Onder dit wapen valt allerlei exotiek. Bijvoorbeeld de theorieën die klimaatsceptici opspitten en uitkramen (zoals Creative Society), de conspiratie-denkers, het toenemend plaatsen van de opwarming in de eindtijd-verwachting (de wederkomst van JC) door evangelisten, en ook de opwarming wegwuivende toekomstvisies van prominente business moguls en aan hen gelieerde wetenschappelijke instituten (zoals Heartland).
• Zich storten in extreem verlangen naar superkrachten en superoplossingen. Dit wapen heeft de recente absurde investeringen in AI en daarmee samengaande toekomstdromen van potentieel de mens overstijgende analyses en syntheses aangedreven. Je hoort er eigenlijk een noodkreet onder van de mens in extreem mentale nood.
• Absurde uitwegen onderzoeken en visioneren. Zoals leefbare planeten elders zoeken, naar Mars en Maan verhuizen. De SpaceX hype (zwevend op enkele waanzinnige bij elkaar geraapte beloften) en de recente mega investeringen in maanexpedities door verschillende landen zie ik hieruit voortkomen.
• De oplaaiende waarheid proberen te doven met geld. Hieronder schaar ik de recente golf aan financiering door rijken van talloze start-ups om geo-engineering oplossingen op grote schaal applicabel te maken (zie Stardust), eventueel buiten regeringen en reguleringen om.

Ander licht in de duisternis

En hoe dan te oordelen over twee recent gepubliceerde vrij radicale beleidsroadmaps om de opwarming stabiel op lange termijn onder controle te krijgen? Ik bedoel

• enerzijds het Global Justice Report (a plan for equality and prosperity within planetary boundaries) van het World Inequality Lab (Picketty a.o.),
• anderzijds The Roadmap for Eradicating Poverty Beyond Growth van UN Special Rapporteur to the UN Human Rights Council, dat tot doel heeft een uitgebreide reeks beleidsvoorstellen − de Roadmap − te ontwikkelen om regeringen en internationale organisaties te begeleiden bij het voeren van beleid waarin mensenrechten en welzijn voorrang krijgen boven de groei van het bruto binnenlands product (bbp).

Zijn zij ook onderdeel van die vestingwal?

Nee, eerder een noodsprong er van af.

In beide plannen zie ik een soort woede tot uitbarsting komen tegen het recent verhardende liberaal kapitalisme dat klimaatpolitiek hevig heeft gefrustreerd (tegengehouden) en per definitie onmachtig is gebleken om een belangrijk struikelblok daarvoor, nl. nationale en internationale ongelijkheid, uit de weg ter ruimen.

• Bij de Pickety-groep stoomt die woede op hun inmiddels 10-jarige kruistocht tegen de onverzadigbaarheid van superrijken, en ook wel op de historische Franse (en in socialistische en communistische kringen nog hevig tierende) afkeer van de Noord Amerikaanse winner-takes-it-all mentaliteit.
• En bij de Roadmap-groep op ontgoochelingen van de Human Rights beweging en vakbeweging die beiden vanouds veel meer op socialisme gestoelde overheden nastreefden, weliswaar door het oplaaiende liberalisme (en privatisering) de laatste decennia flink in hun achteruit zijn gezet, maar in de verzwakte UN − en daar gedragen door de vele socialistisch ingestelde regeringen uit de poverty-belt − nu eensgezind een uppercut aan de rijke wereld-elite mogen uitdelen.

Beide uitwerkingen hebben gemeen dat ze zich uitermate ongenadig opstellen naar de grote sturing van de wereldeconomie door privaat-kapitaalbeslissers. Pickety’s hoofdboodschap: We kunnen niet als galeislaven van de rijken onze ondergang tegemoet blijven roeien”

Een frisse wind

De Pikety-groep vliegt ze naar de strot door een centraal bestuursorgaan (Global Justice Platform) te creeëren dat verantwoordelijk is voor (a) het genereren van voldoende inkomsten via wereldwijde vermogens- en inkomstenbelasting, (b) het beheer van een World Sovereign Fund (accumuleert ongeveer 10% van world capital stock), en (c) de uitkering van landendividenden die aan elk land op basis van gelijke bedragen per hoofd van de bevolking worden toegewezen en worden gebruikt voor de financiering van klimaatinvesteringen, onderwijs en gezondheidszorg.  Zodra het fonds is opgebouwd, nemen de inkomsten uit die activa geleidelijk de plaats in van belastinginkomsten als belangrijkste financieringsbron van het platform. Enigszins cynisch samengevat: De groep trekt massa kapitaal uit handen van de billionaires, en met die poen gaat ze dan in de economie meespelen.  Ze gaan dus het kapitaalspelletje meespelen, met zijn winstgraaien, zijn competitie, zijn continue innovatie, en rekenen op continue productiviteitsgroei (= automatisering, robotisering, opschaling, en globalisering) om op lange termijn materiële arbeidsbesteding (industrie- en voedsel-productie) op wereldniveau enorm te verlagen en de immateriele producties (zoals onderwijs en gezondheidszorg) enorm te verhogen.

De Roadmap-groep gaat nog verder dan de Picketty-groep qua verstrakken en versterken van de publieke sturing en daarmee het afbreken van privaat kapitaal sturing. Kortom: ze willen de macht van aandeelhouders volledig uitbannen en vervangen door representanten van Sociale en Solidaire organisaties en groepen (zoals coöperaties, verenigingen, mutualiteiten, stichtingen, zelfhulpgroepen en andere entiteiten die handelen in overeenstemming met de waarden en beginselen van de sociale en solidaire economie), en overheden veel dirigistischer en strakker sturend en toetsend uitrusten: States ensure at least minimum essential levels of the rights to food, health, housing, education, and social security. These are not soft aspirations; they are justiciable legal constraints that structure the legitimate space for macroeconomic choice . Zie daar de Human-Rights economie die ze voorstaan. Over die herstructurering van de sturing zijn ze vrij optimistisch want stellen (zie §171 en §172 op pagina 74):

“Staten lijken machteloos, maar in crisistijden zijn ze er altijd in geslaagd om in actie te komen en alles in eigen hand te nemen. Bovendien bestaan de meeste instrumenten al in rudimentaire vorm. Ze moeten alleen worden gemoderniseerd en versterkt. Het gaat er niet om alles vanaf nul uit te vinden, maar om voort te bouwen op deze precedenten, ze met elkaar te verbinden en ze te institutionaliseren als elkaar versterkende onderdelen van een mensenrechteneconomie die niet langer afhankelijk is van groei.”

Kunnen we met deze plannen de klimaat-ontsporing beteugelen?

Nee, denk ik niet. Hun zwakte: Geen goed inzicht in de snelle aftakeling van het klimaat. Stabiel komen op 2 graden opwarming, zoals de Picketty-groep imagineert, is een illusie. Boven 1.5 graad gaat klimaat op hol als je dan niet naar net-zero gaat binnen een paar jaar. Allerlei opsnellende processen zoals degradaties van sinks, en opengaan van meer sources slaan je budget op tilt. Klimaatellende komt veel harder als dat zij dat projecteren. Vooral de emissie-opnemende systemen (zoals bossen en oceanen) deterioreren snel. Plus de afsmeltingen van de permafrost gooit olie op het vuur, plus de extra uitstoot door enorme toename van adaptatie werkzaamheden zoals watervoorzieningen, airco, kustversterkingen, migraties, versnelling electrificatie, etc. Beide plannen voelen dat korte termijn gevaar onvoldoende aan. We moeten veel harder op de rem. Op 27 juni vat F. Otto, lid van het WWA-team die waarheid even compact samen: “Yes it’s climate change, yes it’s us, no it’s not El Niño. Simply put, we remain on a one-way trip towards a more dangerous future, and it’s time we hit the brakes.”

Zijn de knuppels die beide plannen in het hoenderhok gooien groot genoeg?

Ja, denk ik wel. Vooral de richting is prima. Het breekt de discussie ruimte over uitwegen om de ongelijkheidshorde te nemen radicaal open (zie ook de tijdsfactor bij Stegeman) en waait daar een frisse wind door. Dat is goud om samen een beetje houvast te krijgen op de basis-angsten rond het onmogelijke waar-zijn van de opwarming. Maar we hebben niets aan die discussie als we in het hiernamaals terecht komen voordat die discussie ons handelen coördineert. Er zal een opsnelling in ons samenscholen en in onze kordaatheid moeten plaatsvinden om de echte fatale ontketening van de opwarming binnenkort al uit te trappen en het klimaat op lange termijn te stabiliseren. Dat neemt niet weg dat deze twee kunstwerken voor die opsnelling een prima prikkel zijn.

Jac Nijssen