Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

In het stroomgebied van de Emscher moet 327 vierkante kilometer aan verzakte polders kunstmatig droog worden gehouden. De steenkolenwinning stopte in 2018, maar de kosten van het pompwerk lopen door.

Een pompstation (gemaal) van de Emschergenossenschaft in natuurgebied An der Panne, dat water wegpompt in het Ruhrgebied.

Een pompstation (gemaal) van de Emschergenossenschaft in natuurgebied An der Panne, dat water wegpompt in het Ruhrgebied. Beeld: Itti, CC BY-SA 3.0 de, via Wikimedia Commons.

Wie door het centrum van Essen loopt, ziet niet dat de bodem daar door de steenkoolwinning zestien meter is gezakt. In de verzakte delen van het Ruhrgebied moet water worden weggepompt om te voorkomen dat er meren ontstaan. De RAG-Stiftung financiert sinds 2019 deze blijvende nazorg, waaronder het afpompen van mijnwater. Ook het waterbeheer in de verzakte gebieden blijft geld kosten.

De bodem zakte, het water bleef

Op sommige plekken in het Ruhrgebied is de bodem door de mijnbouw zelfs 25 meter gedaald. In het centrale deel ligt naar schatting zo’n 40 procent van het gebied onder het natuurlijke waterpeil. Daar kan regenwater niet vanzelf wegstromen. Het moet eerst omhoog worden gepompt, naar een plek waar het verder kan stromen.

Hoe snel het mis zou gaan zonder pompen, hangt af van wat je precies meet. Uli Paetzel, voorzitter van de waterbeheerders Emschergenossenschaft en Lippeverband, schat dat in de verzakte gebieden na één tot twee jaar meren zouden ontstaan. Een woordvoerder van de Emschergenossenschaft waarschuwt dat delen van het Ruhrgebied al binnen enkele weken onder water kunnen lopen.

“We schatten dat het één tot twee jaar duurt voordat er na het uitschakelen van de pompen meren ontstaan in de verzakte gebieden.”
Uli Paetzel, voorzitter van de Emschergenossenschaft en het Lippeverband

Meer dan 500 gemalen houden het water in beweging

De verzakte gebieden liggen verspreid over een groot deel van de regio. Het hele stroomgebied van de Emscher beslaat 865 vierkante kilometer. Kijk je ook naar de rest van het Ruhrgebied en de linker Nederrijn, dan gaat het om ongeveer 75.000 hectare laaggelegen terrein dat met pompen wordt ontwaterd.

De Emschergenossenschaft en het Lippeverband beheren samen meer dan 500 gemalen. Die brengen water uit de lager gelegen gebieden naar beken en rivieren. Het lijkt op wat Nederlandse waterschappen in polders doen, al is de oorzaak hier anders: de grond zakte weg door steenkoolwinning. Ook als er geen mijnwater meer omhoog zou komen, blijft dat lagere landschap bestaan.

Goed om te weten Een gemaal is een pompstation dat water van een lage naar een hogere plek brengt. Zonder die tussenstap kan water uit een verzakt gebied niet naar een hoger gelegen waterloop stromen.

Onder de grond draait een tweede pompsysteem

Naast het water aan de oppervlakte vraagt ook het water in de oude mijnen aandacht. In het Ruhrgebied wordt jaarlijks ongeveer 70 miljard liter mijnwater uit de schachten gepompt. RAG, het bedrijf dat de mijnen beheerde, pompt en controleert in zijn werkgebied jaarlijks meer dan 110 miljoen kubieke meter mijnwater.

Dat verschil maakt de rekening ingewikkeld. Een gemaal voor regen- en oppervlaktewater doet ander werk dan een pomp die water uit een mijnschacht haalt. Beide blijven nodig voor het waterbeheer na de mijnbouw. De Duitsers noemen zulke blijvende werkzaamheden taken voor de eeuwigheid: er is geen einddatum waarop de verzakte bodem vanzelf weer omhoogkomt.

Ook in Nederland is bodemdaling geen verre kwestie

Voor Nederlandse lezers is het idee van kunstmatig drooghouden vertrouwd. Ook hier beheren waterschappen laaggelegen gebieden, en ook hier kan bodemdaling een rol spelen, bijvoorbeeld bij zachte veenbodems of delfstoffenwinning. In Essen is de bodem door mijnbouw zestien meter gezakt; waar de bodem blijvend lager ligt, moet het waterbeheer daarop ingericht blijven.

De schaal van de ingreep maakt dat concreet. De ruim 500 pompwerken bedienen gebieden aan verschillende waterlopen, terwijl ondergronds mijnwater uit schachten wordt gehaald. Na het beëindigen van de steenkoolwinning blijft het water stromen. Voor elke pomp moet ook daarna iemand het beheer en de stroomvoorziening betalen.

De rekening loopt na de mijnsluiting door

Tot en met 2018 beheerde mijnbouwbedrijf RAG AG de pompen en betaalde het voor het sluiten van de mijnen. Daarna werd de financiering van de blijvende nazorg ondergebracht bij de RAG-Stiftung. Die begon in 2019 met een startvermogen van 14,3 miljard euro. Volgens cijfers uit 2026 bedroeg het vermogen na een daling van ruim 1 miljard euro 15,9 miljard euro, nog boven het startbedrag uit 2019. Het idee is dat opbrengsten uit dat vermogen de werkzaamheden betalen.

Volgens berichtgeving uit 2025 gaf de stichting in één jaar ruim 309 miljoen euro uit aan blijvende gevolgen van de mijnbouw; berichtgeving uit 2026 noemt het cumulatieve totaal van meer dan 2 miljard euro sinds 2018. Daaronder vallen zowel het wegpompen van mijnwater als de afvoer van oppervlaktewater. Sinds de mijnsluiting is aan deze taken in totaal meer dan 2 miljard euro besteed.