Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Na de Eerste Wereldoorlog was de wisent in het wild uitgeroeid. Eind 2024 leefden er weer ruim 12.000, waarvan bijna 10.000 in het wild. Ook in de Nederlandse duinen, op de Veluwe en in de Maashorst lopen ze weer rond. Maar alle wisenten ter wereld stammen af van slechts twaalf dieren, en dat maakt de soort kwetsbaar.
De wisenten of Europese bisons van nu hebben maar twaalf voorouders. Foto: iStock – JHVEPhoto
Wandel je door de duinen bij Haarlem, dan kun je ze zomaar tegenkomen. Een kudde zware, donkerbruine dieren met een hoge schoft en korte hoorns. Het zijn wisenten, de Europese bizons. Het grootste landdier van Europa leek honderd jaar geleden voorgoed verdwenen. Dat je ze nu op een wandelpad in Noord-Holland ziet, is bijna een wonder.
Uitgeroeid na de Grote Oorlog
De wisent leefde ooit van Zuid-Engeland tot diep in Rusland. Botten uit de Noordzee laten zien dat hij waarschijnlijk ook in Nederland voorkwam. Jacht en ontginning van bossen drongen de soort eeuwenlang terug. Uiteindelijk bleven er twee wilde populaties over: in het Poolse Białowieżawoud en in de Kaukasus.
Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog werden ook die dieren afgeschoten. Soldaten en stropers jaagden ze op voor vlees. De laatste wilde wisent werd in 1927 gedood in de Kaukasus. Daarna leefden er nog maar 54 wisenten, verspreid over dierentuinen en privéparken.
Een stamboek als reddingsboei
Natuurbeschermers grepen in. In 1932 begonnen ze het Europese Wisentenstamboek. Daarin werd elke levende wisent geregistreerd, met ouders en nakomelingen. Zo konden fokkers zo goed mogelijk combineren.
Vanaf begin jaren vijftig gingen de eerste gefokte wisenten terug naar Białowieża. Daarna volgden tientallen andere gebieden. Volgens de nieuwste editie van het stamboek leefden er eind 2024 in totaal 12.209 wisenten. Daarvan leefden er 9.762 in het wild. Belarus alleen al herbergt bijna een kwart van de wereldpopulatie.
Van Poolse vrachtwagen naar Hollandse duinen
In april 2007 reed een vrachtwagen uit Polen het Kraansvlak binnen, in de duinen bij Zandvoort. Aan boord: drie wisenten. Het was een proef van drinkwaterbedrijf PWN. De vraag was of wisenten zich thuis zouden voelen in een Nederlands duinlandschap. Dat lukte. De kudde groeide zo goed dat er dieren naar elders konden.
Sinds 2016 lopen er ook wisenten in de Maashorst in Brabant en bij Kootwijk op de Veluwe. In 2020 volgde een kudde in de Slikken van de Heen in Zeeland.
Twaalf stamouders
Hier zit het addertje onder het gras. Van de 54 overgebleven dieren hebben er maar twaalf hun genen doorgegeven aan de huidige populatie. Alle wisenten ter wereld stammen af van deze twaalf stamouders. Eén daarvan was de laatste stier uit de Kaukasus.
Dat betekent dat de genetische variatie extreem klein is. Er bestaan zelfs twee aparte fokrijen. De ene stamt af van zeven stamouders, de andere van alle twaalf. Onderzoekers waarschuwen dat de genetische diversiteit nog steeds afneemt.
Waarom genen ertoe doen
Een kleine genenpool lijkt geen probleem zolang de aantallen groeien. Maar het maakt een soort kwetsbaar. Bij inteelt komen erfelijke afwijkingen vaker voor. Een ziekte die één dier treft, kan door de hele populatie gaan, omdat de dieren genetisch zo op elkaar lijken.
Daarom wisselen kuddes regelmatig dieren uit. Ook het Kraansvlak doet dat. In 2025 vertrok een Tsjechische stier naar Zeeland en arriveerde er opnieuw een wisent uit Polen. Zo wordt het beperkte erfgoed van de twaalf stamouders zo goed mogelijk verdeeld.
Een grazer tegen de gevolgen van stikstof
De wisent is meer dan een mooi beeld op een wandelroute. In de duinen helpt hij tegen vergrassing en het dichtgroeien van open landschap. Dat probleem wordt in Nederland sterk aangejaagd door stikstofneerslag. Wisenten eten gras, maar schillen ook bast en vreten aan struiken. Daarmee houden ze het landschap afwisselend.
Toch laat de wisent ook zien dat natuurherstel een lange adem vraagt. Een soort kan in aantal herstellen en genetisch nog steeds op het randje balanceren. In een veranderend klimaat, met nieuwe ziektes en extremer weer, is genetische variatie juist de buffer die een soort nodig heeft. De twaalf stamouders van de wisent zijn daarmee een les voor elk herstelproject: begin met zo veel mogelijk verschillende dieren.
Dit is het vijfde deel van onze serie over soorten die terugkwamen van de rand van uitsterven. Lees ook onze eerdere verhalen over de Iberische lynx, de sabelantilope, het Przewalskipaard, de Californische condor en ons verhaal over de kākāpō.
Bronnen
- Wisenten.nl: wisentproject Kraansvlak
- Belsat: World’s bison population is growing (cijfers European Bison Pedigree Book)
- Diversity (MDPI): Genetic Diversity of Wisent Based on STR Loci
- Scientific Reports: genetische variatie bij de wisent
- IUCN: New report reviews efforts to return European bison from brink of extinction
- Vroege Vogels: Opmars van de wisent
