Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
ExxonMobil vecht een Europese klimaatregel aan via een omstreden investeringsverdrag. Het bedrijf wil niet verplicht meebouwen aan opslag van COâ‚‚ onder de grond, een techniek die het zelf jarenlang aanprees.
Een olieopslag van ExxonMobil in Baton Rouge, Louisiana. Foto: iStock -JHVEPhoto
Ruim zestig juristen roepen de Europese Commissie en de lidstaten nu op om fossiele investeringen niet langer via zulke verdragen te beschermen. Anders kunnen schadeclaims klimaatbeleid afremmen en belastingbetalers miljarden kosten.
Wat is er aan de hand?
Afgelopen zomer werd bekend dat ExxonMobil een geschil is begonnen tegen de Europese Unie. Het gaat om dochterbedrijven van Exxon in België, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. Zij dienden een zogeheten ‘notice of dispute’ in onder het Energiehandvestverdrag.
Dat verdrag stamt uit de jaren negentig. Het geeft bedrijven het recht om overheden voor een arbitragepanel te slepen. Dat kan als ze vinden dat nieuw beleid hun investeringen schaadt. Dit systeem heet investor-state dispute settlement, kortweg ISDS.
De Europese Commissie bevestigt dat ze de melding heeft ontvangen. Ze zegt erop te vertrouwen dat de Europese regels in lijn zijn met het verdrag en met het internationale recht. De melding zelf is niet openbaar. Daardoor is het onbekend hoeveel geld Exxon eist.
De regel die Exxon dwarszit
Het geschil draait om de Net-Zero Industry Act uit 2024. Artikel 23 van die wet legt een Europees doel vast. In 2030 moet er jaarlijks 50 miljoen ton COâ‚‚ ondergronds kunnen worden opgeslagen.
Die opgave is verdeeld over 44 olie- en gasproducenten in de EU. Hoeveel elk bedrijf moet leveren, hangt af van zijn productie tussen 2020 en 2023. Het gaat om injectiecapaciteit die klaar is voor gebruik, niet om COâ‚‚ die in 2030 al echt is opgeslagen. Bedrijven mogen ook samenwerken of opslag inkopen bij anderen.
Die opslag is hard nodig. Volgens onderzoek van de Clean Air Task Force zal de vraag in 2030 boven de 60 miljoen ton per jaar liggen. Het verwachte aanbod is maar zo’n 37 miljoen ton. Minder dan 3 miljoen ton is echt in aanbouw. Zonder opslag lopen sectoren als cement, kalk en delen van de chemie hun klimaatdoelen mis.
Waarom Exxon bezwaar maakt
Exxon vindt de regel onredelijk. Tegenover het vakblad Investment Arbitration Reporter zei het bedrijf dat de wet is gemaakt “op basis van ideologie in plaats van logica”. Ook liet het weten: “Dit geschil gaat evenzeer over het redden van Europa van zichzelf als over de olie- en gasindustrie die weer een irrationele wet uit Brussel bestrijdt.”
Dat is opvallend. Exxon presenteert de opslag van COâ‚‚ al jaren als oplossing voor klimaatverandering. Nu vecht het bedrijf een regel aan die precies die techniek moet aanjagen. Lukas Schaugg van het International Institute for Sustainable Development (IISD) noemt de verplichting een “bescheiden” last voor het bedrijf.
Exxon staat niet alleen. In oktober 2025 stapten al twaalf producenten met in totaal vijftien zaken naar het Europese Hof van Justitie. Samen zijn ze goed voor meer dan 65 procent van de opgave. Zij vinden de doelen te hoog en de deadline van 2030 onhaalbaar. Ook wijzen ze erop dat kolenproducenten geen vergelijkbare plicht hebben. Die rechtszaken schorten de verplichting niet op.
Een verdrag dat de EU al heeft verlaten
Het bijzondere is dat de EU al uit het Energiehandvestverdrag is gestapt. Dat besluit ging in op 28 juni 2025. De EU noemde juist het afschrikkende effect op klimaatbeleid als reden.
Toch kan Exxon het verdrag nog gebruiken. Dat komt door de zogeheten ‘sunset clause’. Die zorgt ervoor dat bestaande investeringen nog twintig jaar na vertrek beschermd blijven.
Ook de keuze voor een Brits dochterbedrijf is slim. Het Europese Hof oordeelde eerder dat arbitrage onder dit verdrag tussen partijen binnen de EU in strijd is met Europees recht. Sinds de Brexit valt het Verenigd Koninkrijk daar niet meer onder. Via de Britse tak kan Exxon de zaak daardoor mogelijk buiten de Europese rechter om voeren.
Na de melding volgt een periode van drie maanden. Partijen worden dan aangemoedigd om er samen uit te komen. Lukt dat niet, dan kan Exxon naar een arbitragetribunaal stappen.
Wat zijn de gevolgen?
De gevolgen gaan verder dan deze ene zaak. Om te beginnen kan de dreiging van een claim al genoeg zijn om beleid af te zwakken of uit te stellen. Schaugg vat het scherp samen: “De boodschap aan overheden is dat geen enkele klimaatverplichting voor deze industrie het contact met investeringsarbitrage overleeft.”
Daarnaast gaat het om veel geld. Onderzoek uit 2023 laat zien dat fossiele bedrijven in openbare arbitragezaken al minstens 82,8 miljard dollar aan schadevergoedingen kregen. Het werkelijke bedrag ligt waarschijnlijk hoger, omdat veel zaken vertrouwelijk zijn. Wint een bedrijf, dan betaalt uiteindelijk de belastingbetaler.
Ook de opslag van COâ‚‚ zelf staat op het spel. Als bedrijven hun plicht ontlopen, komt er minder opslag. Dan wordt het voor de zware industrie lastiger en duurder om te verduurzamen.
Tot slot kan de zaak een precedent scheppen. De EU wil bedrijven vaker verplichten om bij te dragen aan de energietransitie, bijvoorbeeld met verplichte transitieplannen. Elke nieuwe verplichting kan zo een nieuw doelwit worden.
Nederland kent dit probleem al. Shell en ExxonMobil eisen schadevergoeding van de Nederlandse staat na de versnelde sluiting van het Groningse gasveld. Exxon doet dat via een Belgisch dochterbedrijf.
Juristen: bouw de bescherming af
Juist nu Exxon de EU aanvecht, luiden ruim zestig vooraanstaande juridische experts de noodklok. In een open brief roepen zij de Europese Commissie en de EU-lidstaten op om de bescherming van fossiele investeringen via investeringsverdragen af te bouwen. De brief verscheen tijdens de VN-klimaattop COP31 in het Turkse Antalya.
De ondertekenaars waarschuwen dat olie- en gasbedrijven deze verdragen gebruiken om overheden onder druk te zetten. “Zelfs de dreiging van claims door fossiele investeerders kan een aanzienlijke belemmering vormen voor de noodzakelijke maatregelen,” schrijven zij.
Maikel van Wissen is oprichter en directeur van Advocates for the Future. Hij zegt: “Overheden moeten kunnen doen wat nodig is om gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan, zonder geconfronteerd te worden met miljardenclaims van de fossiele industrie.” En: “De zaak van ExxonMobil laat zien waarom dit zo urgent is. Europa kan niet enerzijds ambitieus klimaatbeleid voeren en anderzijds investeringsbescherming in stand houden waarmee fossiele bedrijven datzelfde beleid kunnen aanvechten en hoge schadevergoedingen kunnen eisen. De Europese Commissie en de lidstaten moeten daarom nu in actie komen.”
De juristen wijzen ook op een ongelijk speelveld. “Investeerders kunnen compensatie eisen, terwijl getroffen gemeenschappen, toekomstige generaties en het bredere publiek geen vergelijkbaar recht hebben om deel te nemen of rechtsherstel te vragen.”
Vijf aanbevelingen
De brief bevat vijf concrete aanbevelingen:
- Herzie verdragsbepalingen die fossiele investeringen beschermen tegen legitiem klimaatbeleid. Beëindig of neutraliseer ze waar nodig.
- Breng contracten met fossiele investeerders in kaart die tot claims kunnen leiden. Pas problematische bepalingen aan waar dat juridisch kan.
- Voorkom nieuwe ISDS-bescherming voor fossiele investeringen via verdragen.
- Zorg voor meer openheid over verdragen en klimaatclaims, met echte inspraak voor het publiek.
- Steun internationale hervorming. Sluit fossiele investeringen uit van verdragsbescherming, bescherm de ruimte voor klimaatbeleid en geef publieke rechtbanken een centrale rol.
Hoe nu verder?
De komende maanden moet blijken of Exxon echt een arbitragezaak start. Intussen buigt het Europese Hof zich over de zaken van de andere producenten. Die uitspraak bepaalt mede hoe sterk de EU staat.
Er liggen ook oplossingen op tafel. Het IISD stelt voor dat de EU, de lidstaten en het Verenigd Koninkrijk onderling afspreken de sunset clause niet meer toe te passen op nieuwe claims. Dan zou een zaak als die van Exxon niet meer kunnen. Of Brussel en de lidstaten die stap durven te zetten, is de vraag die de juristen nu op tafel leggen.
Bronnen
- Open brief van juridische experts over investeringsverdragen en fossiele investeringen (Advocates for the Future)
- ExxonMobil Uses Corporate Arbitration System to Challenge Climate Solution It Promotes (Inside Climate News)
- ExxonMobil Serves ECT Notice of Dispute on the European Union Over Carbon Capture Obligations (IISD Investment Treaty News)
- ExxonMobil challenges EU carbon storage mandate (Decarbonfuse)
- Can the European Union bind private actors to providing climate transition infrastructure? (Grantham Research Institute, LSE)
- Fossil giants fight to avoid accountability (Bellona Europa)
- Fossil Fuel Giants Challenge the Netherlands Over Groningen Gas Field Closure (IISD Investment Treaty News)
- Onderzoek uit 2023 naar schadevergoedingen aan fossiele bedrijven
