Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Stikstof verandert op de Veluwe het hele bosecosysteem, zegt ecoloog Henk Siebel van Natuurmonumenten. Bij de stervende eiken spelen ook andere factoren een rol, en dat maakt de oorzaak lastig aan te pakken.

eik op de veluwe

Eiken op de Veluwe hebben het moeilijk. Foto: iStock – Edwin_Butter

Een eik die ruim twee maanden te vroeg zijn bladeren verliest: op de Veluwe gebeurde dat al in 2010. Inmiddels sterven er veel eiken. Droogte en stikstof maken de bomen op de zandgrond kwetsbaar. Onderzoeker Anne Oosterbaan wijst ook op bodemverzuring en de eikenprachtkever, die juist in verzwakte bomen toeslaat. Al die factoren spelen een rol bij het afsterven van de eiken.

Een kale boomtop laat zien hoe kwetsbaar zandbossen zijn

Een kale boomtop valt tussen het groen meteen op. Staatsbosbeheer zag zulke boomtoppen en vroeg verkleurde bladeren in augustus 2025 in bossen op zandgrond, vooral in het zuidwesten van Nederland. De organisatie wees daarbij op de aanhoudende droogte. Het beeld laat zien dat verzwakte bomen niet alleen op de Veluwe een probleem zijn.

Voor de Veluwe werd eerder gemeld dat 30 tot 40 procent van de eiken dood was. De schatting uit de oudere reportage geldt niet als telling voor 2026. De omvang is hoe dan ook fors, terwijl aan een dode boom niet valt af te lezen welke klap uiteindelijk de doorslag gaf.

Stikstof raakt ook de bodem onder de eik

Stikstof heeft in het bos twee effecten. De bodem krijgt te veel voedingsstoffen, wat vermesting heet, én hij verzuurt. Op de Veluwe zijn door die veranderingen al verschillende plantensoorten verdwenen. Volgens Henk Siebel raakt de schade het hele bosecosysteem.

Voor eiken zit een deel van het probleem onder de grond. Door verzuring kunnen ze belangrijke mineralen minder goed opnemen, legt Anne Oosterbaan uit, oud-onderzoeker bij Alterra van Wageningen University & Research. Dat maakt een boom kwetsbaarder wanneer ook de watervoorziening tegenzit. Droogte en een veranderde bodem werken zo op dezelfde boom in.

Goed om te weten Een boom die door droogte of bodemproblemen achteruitgaat, kan daarna ook last krijgen van een insect. De aanwezigheid van dat insect vertelt dus nog niet wat de boom als eerste verzwakte.

De kever komt als de eik al verzwakt is

Bij de eikenprachtkever is die volgorde belangrijk. Het insect kan zich ontwikkelen in een eik die al verzwakt en stervende is. De larven graven vervolgens gangen onder de bast. Daarmee kan de kever het afsterven versnellen, tot de boom uiteindelijk doodgaat.

Oosterbaan ziet de kever daarom als een belangrijke schakel in het afstervingsproces. De vraat volgt op eerdere verzwakking van de boom. Dat verklaart ook waarom onderzoek naar eikensterfte verder kijkt dan de zichtbare schade aan stam en kroon.

Een derde van Nederland heeft dit kwetsbare landschap

De Veluwe is voor het Nederlandse bosbeheer geen losstaand geval. Bosadviseur Martijn Boosten van Staatsbosbeheer wijst erop dat bossen op zandgrond extra gevoelig zijn voor droogte en te veel stikstof. Ongeveer een derde van Nederland bestaat uit zandlandschap. Problemen met bomen op zulke grond kunnen dus op veel meer plekken spelen.

Staatsbosbeheer meldde op 21 augustus 2025 dat verzuring door stikstof, vaak samen met meerdere droge jaren, duidelijk ten koste gaat van de vitaliteit van bomen op zandgrond. De vroege bladverkleuring die de organisatie enkele dagen later in het zuidwesten zag, maakt die achteruitgang zichtbaar. Voor beheerders zijn zulke signalen een reden om ook naar de toestand van de bodem te kijken.

Over het onderzoek

Oosterbaan onderzocht met collega’s van Alterra/Wageningen UR sterfte onder zomereiken. Ze bekeken die sterfte in samenhang met ongunstige bodemomstandigheden, waaronder storende bodemlagen en grote schommelingen van het grondwater. Zulke lagen kunnen de watervoorziening van een boom hinderen, ook als er dieper in de bodem water aanwezig is.

Het onderzoek laat zien waarom één verklaring voor alle aangetaste eiken tekortschiet: de omstandigheden verschillen per groeiplaats. In bijna een kwart van de onderzochte zomereikenopstanden was in de voorafgaande 15 jaar veel sterfte opgetreden.