Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
22.413 duiken en elf jaar werk brachten bij Kaş een Bronstijdlading aan het licht die de handelsroutes rond 1320 v.Chr. in een nieuw licht zet. Wat de duikers precies uit het wrak haalden, blijkt cruciaal voor het verhaal van brons in het Middellandse Zeegebied.
De kust bij Uluburun. Foro: iStock – Savoz Boskaya
Het begon in 1982 met een sponsvisser die voor de kust bij Uluburun (Grand Cape), bij Kaş, vreemde koperen staven op de zeebodem zag liggen, gevormd als metalen ‘koekjes met oren’. Archeoloog George Bass zette vervolgens een uitzonderlijk nauwgezette berging op: op 44 tot 52 meter diepte konden duikers per keer hooguit twintig minuten werken. Ze haalden koper boven, en ook een ton tin, precies de grondstoffen die samen brons vormen. Het wrak vertelt zo het verhaal van hoe grondstoffen, macht en vakmanschap in de Bronstijd door het Middellandse Zeegebied circuleerden.
Een toevalsvondst groeide uit tot een compleet handelsverhaal
De eerste verkenning van het Uluburun-wrak, onder leiding van Cemal Pulak van het Institute of Nautical Archaeology (INA), verbonden aan Texas A&M University, leverde al keramiek en metalen staven op. Daarmee konden archeologen het schip plaatsen aan het einde van de 14e eeuw v.Chr., een periode waarin vorsten rond de oostelijke Middellandse Zee elkaar kostbare grondstoffen stuurden.
De vreemde staven hadden vier handvatten en leken daardoor op een ossenhuid. Die vorm was destijds handig om zware metalen ladingen te tillen, stapelen en vast te zetten in een scheepsruim. George Bass kende dit soort lading al: elf jaar eerder onderzocht hij een vergelijkbaar wrak bij Kaap Gelidonya, ongeveer 60 kilometer verderop.
Goed om te weten
De opgraving bestond uit elf campagnes van telkens drie tot vier maanden. Duikers woonden daarbij in een kamp op de rotsen en op een onderzoeksschip vlak bij de vindplaats.
De zeebodem gaf zijn lading maar mondjesmaat prijs
Museumvitrine met diverse bronzen en keramische artefacten, waaronder ingekruiste metalen objecten, blauwe kralen, stenen werktuigen en aardewerk uit een bronstijdwrak. Beeld: Turkish Archaeological News.
Het wrak lag op een steile rotshelling, met resten verspreid tot 61 meter diep. Een verkeerde beweging kon een voorwerp van meer dan 3.000 jaar oud verder de helling af laten rollen, dus het team legde de vindplaats eerst nauwkeurig vast met driehoeksmetingen.
Daarna haalden de duikers sediment weg met onderwaterzuigers. Kwetsbare koperstaven kregen soms eerst een injectie met speciale lijm, omdat ze na eeuwen onder water bij contact met lucht konden verpulveren.
- 354 koperstaven, samen goed voor 10 ton;
- 1 ton tinnen staven;
- een mengverhouding van 10:1, precies wat nodig is voor stevig brons.
Die verhouding maakt duidelijk dat de lading geen willekeurige voorraad metaal was. Iemand had de grondstoffen al afgestemd op productie, vermoedelijk voor smeden die wapens, gereedschap en luxevoorwerpen maakten.
Genoeg metaal voor 5.000 soldaten
De 11 ton metaal aan boord kon, afgaande op de samenstelling van Myceense wapens uit die tijd, uitrusting opleveren voor ongeveer 5.000 soldaten. Eén gezonken schip vervoerde dus grondstoffen op een schaal die we eerder met een leger dan met een gewone koopman associëren.
Het koper kwam van Cyprus, af te leiden uit loodisotopen in het metaal, een soort chemische vingerafdruk die mijngebieden van elkaar onderscheidt.
Bij het tin bleef de herkomst veel langer onduidelijk. Een analyse uit 2022 onder leiding van Wayne Powell (Brooklyn College, City University of New York) wees uit dat 65 procent waarschijnlijk uit de mijnen van Kestel kwam; de rest reisde duizenden kilometers vanuit Centraal-Azië naar de Levant, waar het schip werd geladen.
Handelaren regelden toen al ingewikkelde ketens van mijn tot haven, over zee en land, terwijl elke schakel afhankelijk was van veilige routes en politieke contacten.
Van olifantenivoor tot een zegel van Nefertiti
Metaal was maar een deel van de vracht. De duikers vonden ook kruiken met terpentijnhars, kobaltblauwe glasstaven, olifantenivoor en tanden van nijlpaarden. De glasstaven behoren tot de oudste die archeologen kennen.
Een scarabee met de naam van de Egyptische koningin Nefertiti hielp de datering van het wrak verder te verfijnen. Zulke kleine voorwerpen laten zien dat dit schip producten uit meerdere machtsgebieden aan boord had, van grondstoffen tot hofelijke geschenken.
De vracht sluit opvallend goed aan bij de Amarna-brieven, diplomatieke correspondentie uit de 14e eeuw v.Chr. Daarin staan lijsten van kostbare geschenken die koningshuizen elkaar stuurden, waaronder metalen, ivoor en glas.
Het onderzoek is nog lang niet klaar
De voorwerpen zijn te zien in het Museum voor Onderwaterarcheologie in Bodrum, waar ook een reconstructie staat van de romp en de lading. Daardoor zie je pas echt hoeveel er in één houten schip paste.
Laboratoria onderzoeken nog steeds de herkomst van metalen, de samenstelling van het glas en de bouwtechniek van het vaartuig. Het schip was gemaakt van cederhout uit Libanon en geldt als een van de oudste zeegaande schepen die zo uitvoerig zijn onderzocht.
