Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Sinds 2020 zijn kassabonnen met te veel van een bepaalde hormoonverstorende stof in de EU verboden. Fabrikanten stapten massaal over op een verwante stof, die ook via je huid kan worden opgenomen.

kassabon

Kassabonnen op thermisch papier kunnen hormoonverstoorders bevatten. Foto: iStock – industryview

Je pakt een kassabon aan en stopt hem gedachteloos in je jaszak. De letters op het thermische papier ontstaan door een hittegevoelige laag met een kleurstof en een kleurontwikkelaar, vaak een bisfenol. De Europese grens voor bisfenol A ligt bij 0,02 gewichtsprocent. Voor de vervanger bisfenol S geldt die beperking niet. Een proef met menselijke huid liet zien dat ook die stof wordt opgenomen, al ging het om minder dan 1 procent van de aangebrachte dosis.

Voor winkelpersoneel telt elke bon mee

Achter de kassa pak je op een werkdag heel wat bonnen vast. Het RIVM wijst erop dat personeel dat vaak met BPA-houdend thermisch papier werkt, de stof ook via de huid kan binnenkrijgen. Door de Europese beperking krijgen winkelmedewerkers nauwelijks nog BPA via bonnen binnen. Dat scheelt juist voor mensen die er tijdens hun werk steeds mee in aanraking komen.

“Telkens als je een kassabon aanraakt, dringt er een beetje bisfenol A of S door je huid.”
Tom Nelis, bio-ingenieur aan de Technische Universiteit van Lausanne

Die uitspraak gaat over bonnen waarin een van die stoffen zit; er bestaat ook papier zonder bisfenolen. Nelis rekent BPA en BPS allebei tot de hormoonverstoorders, stoffen die de werking van hormonen kunnen verstoren. Hoeveel je via een bon opneemt, is daarmee nog niet hetzelfde als de totale hoeveelheid waaraan je wordt blootgesteld.

De vervanger kreeg snel een grote markt

Het verbod had wel degelijk effect op het gebruik van BPA in kassabonnen. Maar fabrikanten weken uit naar BPS. Uit een enquête van het Europees Agentschap voor chemische stoffen, ECHA, bleek dat het gebruik van BPS als kleurontwikkelaar tussen 2016 en 2017 bijna verdubbelde. De ECHA-enquête laat zien dat het BPS-gebruik tussen 2016 en 2017 al flink steeg.

In 2019 kwam er in de EU 187.000 ton thermisch papier op de markt waarin BPS als kleurontwikkelaar zat. Dat is 187 miljoen kilo papier, geen 187.000 ton pure BPS. Voor die vervanger geldt niet dezelfde Europese beperking als voor BPA in kassabonnen. Een bon met BPS mag daardoor nog steeds worden verkocht.

Een verbod op beide stoffen biedt geen simpele uitweg

Zwitserland verbood in 2020 zowel BPA als BPS in thermisch papier. Een studie uit 2025 vond vervolgens BPA in 10,8 procent van het onderzochte papier, tegenover 82,2 procent eerder. Het aandeel papier met BPS ging juist van 3,1 naar 19,1 procent. De Zwitserse metingen laten zien wat er in de onderzochte monsters gebeurde. Over het papier in Nederlandse winkels zeggen ze niets.

Voor BPA kijkt de EU inmiddels ook verder dan bonnen. Sinds 20 januari 2025 geldt een verbod op BPA in materialen die met voedsel in contact komen, met een overgangstermijn van 18 maanden. De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA had de veilige dagelijkse inname in 2023 al fors verlaagd ten opzichte van haar beoordeling uit 2015.

Het RIVM verwacht desondanks dat de totale blootstelling aan BPA nog boven de veilige grenswaarde ligt. Dat gaat over alle manieren waarop mensen met BPA in aanraking komen; kassabonnen zijn daar slechts een onderdeel van. Minder contact met BPA via je werk lost die bredere blootstelling dus niet vanzelf op. Ook de VN zet in op verminderen van hormoonverstoorders.

Een kleurontwikkelaar uit hout

Nelis en zijn collega’s in Lausanne werken aan thermisch papier zonder bisfenolen. Ze gebruiken daarvoor lignine, een bestanddeel van hout. Volgens Nelis zijn de moleculen van dit materiaal te groot om door de huid te dringen. Het BPA-molecuul is klein genoeg om dat wel te doen.

Voor bonnen zou dat een andere route bieden dan BPA telkens vervangen door een verwante stof. Het team heeft een alternatief ontwikkeld, maar daarmee ligt het nog niet op grote schaal bij de kassa. Of ligninepapier daar een plek krijgt, hangt ook af van de beschikbaarheid op die schaal.

Over de studie

De opname via de huid is onderzocht met menselijke huid buiten het lichaam. Zo’n proef heet in vitro: onderzoekers testen op huidweefsel, niet op mensen die tijdens het winkelen bonnen vasthouden. De resultaten verschenen in het vakblad Chemosphere. De proef vertelt dus hoeveel van een aangebrachte dosis onder die testomstandigheden door de huid kwam.

De onderzoekers vergeleken BPS met BPA in dezelfde huidproef. Voor BPA liep de gemeten opname op tot 41 procent van de aangebrachte dosis wanneer water als vloeistof werd gebruikt.