Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Maar liefst 280 stenen cirkels zijn in de Atbai-woestijn tussen Egypte en Sudan in kaart gebracht. Archeologen zien aanwijzingen dat ze dienden als graven voor nomadische herders, maar wie de bouwers waren blijft een puzzel.
Buiten de Sahara zijn steencirkels een bekend fenomeen, zoals deze in het Engelse Lake District. Foto: iStock – Hans Christian Heap
Op satellietbeelden tekenen zich over een strook van zo’n 960 kilometer patronen af die op de grond makkelijk over het hoofd te zien zijn. Sommige stenen ringen zijn amper vijf meter breed, andere meten meer dan 82 meter, en de oudste kunnen teruggaan tot circa 5000 voor Christus. Egyptoloog Julien Cooper en nubioloog Maria Carmela Gatto zochten, met een team van Franse onderzoekers, uit wat deze bouwwerken vertellen over de mensen die in een veel groenere Sahara leefden, trokken en samenwerkten. Van zulke vroege gemeenschappen is nog altijd verrassend weinig bekend. De bevindingen verschenen in het tijdschrift African Archaeological Review.
Een graf met een volwassene, kind en vee
De sleutel ligt bij Wadi Khashab, een stenen ring van 18 meter doorsnee die in 2010 is opgegraven. In het midden lag een begraven volwassene. Vlakbij lag een kind dat enkele eeuwen later was bijgezet.
Archeologen vonden er ook resten van gedomesticeerde schapen en runderen. Koolstofdatering plaatst de aanleg rond 5.000 voor Christus; de plek bleef in gebruik tot ongeveer 2.000 voor Christus. Het gaat dus om veel meer dan een toevallige omheining voor vee.
Water bepaalde waar mensen hun doden begroeven
Stenen cirkels in woestijnlandschap met bergen op de achtergrond, opgesteld in concentrische patronen op zandige grond. Beeld: National Geographic.
De bouwwerken liggen opvallend vaak bij oude, tijdelijke waterplekken. In het bovenste deel van Wadi Gabgaba staan alleen al 112 structuren geregistreerd, een flinke concentratie in een gebied dat nu kurkdroog is.
In de periode waarin deze herders leefden, was de Sahara natter en groener. Waterpunten trokken mens en dier aan, en waren dus logische plekken om terug te keren voor rituelen en begrafenissen.
Goed om te weten
Wadi betekent een droge rivierbedding die na regen tijdelijk water kan voeren. Zulke plekken waren in een wisselend woestijnklimaat van levensbelang voor rondtrekkende veehouders.
Zo’n graf bouw je niet in je eentje
Julien Cooper, egyptoloog en nubioloog aan de Macquarie University, leidde het onderzoek samen met Maria Carmela Gatto, nubioloog bij de Poolse Academie van Wetenschappen. Hun team vergeleek satellietbeelden met historische en archeologische gegevens, omdat opgraven in dit uitgestrekte woestijngebied lastig en tijdrovend is.
Voor een van de grootste ringen rekenden de onderzoekers uit hoeveel werk erin zat. Eén persoon zou meer dan 160 werkdagen van 8 uur nodig hebben gehad om de stenen te verplaatsen en neer te leggen.
- Met vijftig mensen lukt hetzelfde werk in ongeveer drie dagen.
- Zo’n groep moest voedsel, water en arbeidskrachten organiseren.
- De bouw viel waarschijnlijk samen met een begrafenis of herdenkingsritueel.
Dat wijst op een sterke sociale organisatie onder nomadische gemeenschappen. Dat beeld schuurt met het oude idee dat herders in afgelegen woestijnen alleen in kleine, losse groepen leefden.
Een kerkhof blijft, ook als je verder trekt
Gatto wijst erop dat vaste monumenten juist goed passen bij een mobiel bestaan. Een rondtrekkende groep heeft weinig aan een paleis of tempel, maar een grafveld kan generaties lang een herkenbaar ontmoetingspunt blijven.
De woestijn vertelt nog meer. Rotskunst in de streek toont runderen, geiten, honden en giraffen. Op een onlangs gevonden rotswand staat zelfs een vloot boten, een aanwijzing dat herders uit de woestijn contact hadden met bewoners van de Nijlvallei en handelaren op zeeroutes.
Oude Egyptische teksten noemen nomadische groepen in deze regio de Medjay. Of juist zij de stenen cirkels aanlegden, staat niet vast, maar de vondsten maken wel duidelijk dat de grens tussen woestijnnomaden en de gemeenschappen langs de Nijl veel minder scherp was dan lang is gedacht.
De archeologische kaart krijgt nieuwe lege plekken
Onderzoek naar Noordoost-Afrika draaide lange tijd vooral om de Nijl en de latere faraonische beschaving. Cooper en zijn collega’s laten zien hoeveel sporen van oudere herdersgemeenschappen nog in het droge landschap verborgen kunnen liggen.
Satellietbeelden worden steeds vaker gebruikt om archeologische resten op te sporen zonder meteen te graven. Vanuit de ruimte zijn patronen zichtbaar die op de grond verdwijnen tussen stenen, zand en begroeiing.
De volgende stap is gerichter veldwerk bij geselecteerde ringen. Onderzoekers willen menselijke en dierlijke resten nauwkeuriger bestuderen, zodat ze kunnen achterhalen wie er begraven lagen en hoe klimaatveranderingen hun routes door de Sahara beïnvloedden.
