Dit dier werd geboren in de tijd van Willem van Oranje, en het zwemt nog steeds rond

Stel je voor: terwijl in Nederland generaties kwamen en gingen, gleed diep onder het ijskoude water een haai voorbij die misschien al eeuwen oud was. De Groenlandse haai geldt als het langstlevende bekende gewervelde dier, met een leeftijdsschatting die een flinke marge kent: het oudste onderzochte dier was vermoedelijk tussen de 272 en 512 jaar oud. Die uitkomst kwam uit onderzoek naar acht­entwintig vrouwelijke haaien die als bijvangst in visnetten waren gestorven, waarbij wetenschappers koolstof-14 in hun ooglenzen analyseerden. Een Groenlandse haai wordt pas rond zijn honderdvijftigste geslachtsrijp.

In water van een paar graden tikt de klok anders

De Groenlandse haai leeft diep in de Noord-Atlantische en Arctische Oceaan, waar het water vaak maar enkele graden boven nul is. Hij kan 7,3 meter lang worden, al was het grootste dier uit het bekende leeftijdsonderzoek net iets meer dan 5 meter. In die donkere kou beweegt het leven op een heel ander tempo.

“We vermoedden al langer dat het een ongewoon dier is, maar deze ontdekking verbaast ons allemaal.”
Julius Nielsen, marien bioloog aan de Universiteit van Kopenhagen

De soort is er nog steeds, ook al heeft het onderzochte top-exemplaar de studie niet overleefd, want de haaien waren als bijvangst in visnetten omgekomen. Dieren van deze soort zwommen mogelijk al rond toen de Republiek der Nederlanden nog volop handelsmacht was.

Het record staat mijlenver voor de rest

De Groenlandse haai liet de eerdere recordhouder, de Groenlandse walvis, achter zich. Die walvis kan ongeveer 211 jaar oud worden, al is dat nog altijd een ongelooflijke leeftijd voor een gewerveld dier.

In 2017 volgde een schatting voor een ander exemplaar van circa 512 jaar. Die uitkomst valt binnen de brede onzekerheidsmarge van het onderzoek uit 2016.

Een extreem zuinige manier van leven

De lage watertemperatuur hangt samen met een trage stofwisseling, waardoor het lichaam energie langzaam verbruikt en processen in cellen minder gejaagd verlopen. Dat verklaart mede de uitzonderlijke levensduur van deze roofvis.

Ook het erfelijk materiaal geeft aanwijzingen. Een analyse van het volledige genoom, de complete genetische bouwtekening van de haai, bracht factoren aan het licht die mogelijk met veroudering en levensduur samenhangen. Onderzoekers vergelijken die patronen met andere langlevende dieren, zoals de naakte molrat.

Goed om te weten
Een Groenlandse haai wordt als jong dier vermoedelijk ongeveer 42 centimeter lang. Daarna groeit hij zo langzaam dat lengte veel kan vertellen over zijn leeftijd.

De rekening van de visserij

Lang leven is geen bescherming tegen visnetten. Groenlandse haaien raken nog altijd verstrikt in visfuiken, kieuwnetten en garnalennetten van de industriële visserij, en een soort die zo traag groeit herstelt maar moeilijk van zulke verliezen.

De IUCN registreerde de soort ten tijde van het onderzoek als bijna bedreigd. Vroeger werden de haaien bovendien op grote schaal bejaagd om hun leverolie, waardoor de druk op de populatie al veel langer bestaat dan de moderne bijvangst.

Haaien die eeuwen leven, dragen als het ware een biologisch archief van veranderingen in de Noord-Atlantische Oceaan met zich mee, terwijl klimaatverandering en visserij diezelfde zee in hoog tempo veranderen.

Over de studie

Julius Nielsen van de Universiteit van Kopenhagen en collega’s publiceerden hun onderzoek in augustus 2016 in Science. Ze onderzochten ooglenzen van haaien met lengtes van 81 tot 502 centimeter en koppelden de koolstof-14-waarden aan de lichaamslengte om de leeftijd te berekenen.

Daarbij hielp de koolstof-14-piek door kernwapentests, want tussen 1955 en 1960 kwam extra koolstof-14 in het milieu terecht. Die piek werkte als een tijdstempel in de ooglens en maakte de datering in de wetenschappelijke studie een stuk nauwkeuriger.