Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In de krater van de Indonesische vulkaan Kawah Ijen ligt het grootste sterk zure meer ter wereld, met een pH die onder 0,5 kan zakken. Na zonsondergang kleuren vlammen bij de krater elektrisch blauw, terwijl zwavelmijnwerkers er aan het werk gaan.
Kratermeer met turquoise water omgeven door steile vulkanische rotsen en bergen, gedeeltelijk bedekt met mist. Beeld: Wikimedia Commons.
Een metalen voorwerp dat langzaam oplost in water klinkt als een proefje uit het scheikundelokaal, maar op Java is het dagelijkse werkelijkheid. In de actieve vulkaan Kawah Ijen ligt een kratermeer van zo’n 0,41 vierkante kilometer, waarvan het hete, mineraalrijke water gesteente aantast en vol opgeloste metalen zit. Zodra het donker wordt, lichten de zwavelgassen rond de krater elektrisch blauw op, terwijl zwavelmijnwerkers in de giftige dampen vaste zwavel winnen.
Het blauwe licht komt uit brandend gas
Rond de gasopeningen in de krater ontsnappen zwaveldioxide en zwavelwaterstof. Zodra die gassen zuurstof uit de lucht raken, kunnen ze ontbranden. Zwavel vat al vlam bij ongeveer 360 graden Celsius.
De blauwe kleur betekent niet dat het daar kouder is dan bij gewone lava. Die ontstaat door de chemische reactie van brandende zwavelgassen; vlak bij de openingen kan de temperatuur oplopen tot 600 graden Celsius. Overdag valt het verschijnsel grotendeels weg tegen het zonlicht, waardoor mensen vóór zonsopkomst naar de krater trekken.
Water dat meer wegheeft van zuur dan van een bergmeer
Het kratermeer is ongeveer 37 graden Celsius en bevat per liter water 105 gram opgeloste stoffen. Daaronder zitten metalen en mineralen die uit het omliggende gesteente zijn losgekomen. Het water lost naar schatting 60 gram andesiet, een veelvoorkomend vulkanisch gesteente, op per kilogram zure oplossing.
Onder het meer zit een hete magmakamer. Daaruit stijgen gassen op naar heet grondwater, waaronder waterstofchloride. In contact met water vormt dat zoutzuur; samen met zwavelzuur duwt het de pH omlaag tot soms onder pH 0,5.
Goed om te weten
De pH-schaal loopt meestal van 0 tot 14. Hoe lager het getal, hoe zuurder een vloeistof is.
Een flinke plas, diep in de krater
Het wateroppervlak beslaat ongeveer 0,41 vierkante kilometer. Het meer is zo’n 200 meter diep en bevat circa 36 kubieke hectometer water, oftewel 36 miljoen kubieke meter. Dat alles ligt in een krater van ongeveer 700 bij 800 meter.
De vulkaan zelf reikt tot 2.769 meter hoog. Het zure water blijft niet volledig in de krater: via de Banyupahit-rivier stroomt het verder, met een sterk wisselende zuurgraad stroomafwaarts.
- De krater herbergt het grootste sterk zure meer ter wereld.
- Het water dankt zijn kleur aan zuur en opgeloste metalen.
- De Banyupahit-rivier voert een deel van die zure chemie mee.
Zwavel winnen naast een gasbron van 600 graden
Vlak bij het meer draait nog altijd een van de laatste actieve zwavelmijnen ter wereld. Zwavelgassen koelen daar af en condenseren tot vaste zwavel, die mijnwerkers met eenvoudige handgereedschappen loshakken en verzamelen. Ze werken daarbij tussen giftige dampen.
Dezelfde geothermische processen die gesteente oplossen en het water chemisch veranderen, leveren hier een delfstof op die mensen handmatig winnen.
Leven zoekt toch een uitweg
Zelfs in het meer en de zure Banyupahit-rivier leven microben: piepkleine organismen die zich hebben aangepast aan omstandigheden waarin de meeste andere levensvormen het niet redden. Kawah Ijen is daarom interessant voor onderzoek naar leven onder extreme omstandigheden, bijvoorbeeld bij de zoektocht naar plekken waar leven buiten de aarde zou kunnen bestaan.
Een studie uit 2006 in het wetenschappelijke tijdschrift Microbial Ecology bracht de microben in zowel het kratermeer als de Banyupahit-rivier in kaart. De onderzoekers keken naar leven over een breed pH-bereik, wat laat zien hoe ver zulke organismen zich kunnen aanpassen.
