Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
De Duga-radar in de uitsluitingszone van Tsjernobyl torent 150 meter boven het bos uit. Decennialang was deze Sovjetinstallatie zo geheim dat ze op kaarten doorging voor een verlaten kinderkamp.
De resten van het Duga radarstation bij Tsjernobyl. Foto: iStock – Mariusz Pietranek
Hardnekkig tikken door je radio, alsof iemand met een pen op tafel blijft trommelen: radioamateurs over de hele wereld kregen er tijdens de Koude Oorlog last van. Het geluid kwam van de Duga-radar, beter bekend als de Russian Woodpecker, een Sovjetonderdeel van het vroege-waarschuwingssysteem voor raketaanvallen dat van juli 1976 tot december 1989 operationeel was. De antenne strekt zich bijna 700 meter uit, terwijl het zendstation zo’n 60 kilometer verderop in het eveneens verlaten Lubech-1 stond. Achter die roestende staalconstructie schuilt een verhaal over militaire paranoia, en over een afgesloten wereld die na de ramp bij Tsjernobyl abrupt stilviel.
Een tweede scherm naast de hoofdantenne
Wie onder de stalen vakwerkconstructie staat, ziet dat de reus uit twee delen bestaat. Naast de grote antenne staat een kleiner deel van 100 meter hoog en 250 meter lang. Samen vormen ze een muur van metaal die hoog boven de bomen uitsteekt.
De installatie ligt in de uitsluitingszone rond Tsjernobyl, waar de natuur het terrein langzaam terugneemt. Roest, mos en jonge bomen kruipen inmiddels langs de funderingen en hekken. Toch staat de hoofdconstructie nog overeind, omdat de enorme stalen torens voor een heel ander soort levensduur waren gebouwd.
De antenne luisterde alleen
De massieve stalen roosterstructuur van de Duga-radarinstallatie staat te roesten in een sneeuwbedekt bosgebied in de uitsluitingszone van Tsjernobyl. Beeld: Wikimedia Commons.
De Duga was zelf geen zender. De installatie ving signalen op, terwijl het bijbehorende zendstation ongeveer 60 kilometer verderop stond, in het eveneens verlaten Lubech-1.
Die verdeling maakte het systeem nog geheimzinniger. Wie bij de antenne kwam, zag maar de helft van de techniek; de radiosignalen kwamen van een andere plek. Voor radioamateurs was de herkomst jarenlang een raadsel, al konden ze het patroon van de storingen wel goed herkennen.
Uit protest richtten radioamateurs de Russian Woodpecker Hunting Club op. Leden probeerden het storende signaal te hinderen met gesynchroniseerde tegensignalen, al was dat vooral een symbolische strijd tegen een militaire installatie waar zij geen zicht op hadden.
Op de kaart stond een kinderkamp
De Sovjetautoriteiten verstopten de basis achter een alledaagse vermelding. Op kaarten stond de locatie als een verlaten kinderkamp aangegeven, terwijl bewakers en misleidende borden nieuwsgierigen op afstand moesten houden.
Vlakbij lag Chernobyl-2, een afgesloten woonplaats die speciaal voor de radar was gebouwd. Daar woonden ongeveer 1.000 werknemers en hun gezinnen, die de installatie draaiende hielden. Het was een compleet militair complex met een eigen gemeenschap, niet zomaar een eenzame antenne in het bos.
Goed om te weten
De Duga-installatie was onderdeel van een systeem dat een raketaanval vroeg moest kunnen signaleren. Zulke radars waren in de Koude Oorlog belangrijk omdat een waarschuwing tijd kon geven voor een militaire reactie.
Op 26 april 1986 viel alles stil
De ramp bij de kerncentrale van Tsjernobyl maakte een einde aan het dagelijks leven rond de basis. Op 26 april 1986 werd de Duga buiten gebruik gesteld en werd het complex verlaten.
Het project eindigde niet met een gepland afscheid. De radar bleef achter in een gebied dat werd ontruimd, terwijl de installatie officieel nog tot december 1989 als operationeel systeem gold.
Wat de bouw precies kostte, is nooit helder geworden. Schattingen lopen uiteen van 600 miljoen tot 7 miljard Sovjet-roebel, ruim meer dan de bouwkosten van de kerncentrale, maar die bedragen zijn niet eenduidig te controleren.
Een reus zonder nieuwe taak
De Duga is een overblijfsel van een tijd waarin staten miljarden konden steken in systemen die geheim moesten blijven, zelfs voor de eigen bevolking. De radar laat ook zien hoeveel infrastructuur achter één militaire functie kan schuilgaan: antennes, zenders, woningen, bewaking en een afgesloten stad.
De constructie trekt nog altijd aandacht omdat de schaal zo ongewoon is. Een antenne van bijna 700 meter lang is ongeveer zeven voetbalvelden achter elkaar. Of zo’n bouwwerk ooit een nieuwe functie krijgt, is niet bekend, terwijl staal en bos elkaar daar iedere dag verder inhalen.
Over de installatie
De Duga-radar was een geheime Sovjetinstallatie die vanaf juli 1976 werd ingezet voor vroegtijdige waarschuwing bij mogelijke raketaanvallen. De grote antenne bereikte een hoogte van 150 meter en was bijna 700 meter lang.
De bijnaam Russian Woodpecker ontstond door het scherpe tikken waarmee de uitzendingen radiofrequenties wereldwijd verstoorden. De radar in de uitsluitingszone en het verlaten zendstation Lubech-1 vormen samen nog steeds de fysieke resten van dat systeem.
