Hormoonverstoorders: vooruitgang maar nog steeds geen algeheel verbod

7 november 2026|doorDN Nieuwsredactie|ingezondheid, hormoonverstoorders

Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Europa heeft de laatste jaren flinke stappen gezet tegen hormoonverstoorders. Bisfenol A is verboden in voedselverpakkingen en speelgoed moet vanaf 2030 vrij zijn van hormoonverstorende stoffen. Chemicaliën krijgen bovendien een eigen gevarenlabel voor hormoonverstoring. Maar de grote herziening van de Europese chemicaliënwet REACH is van tafel, en voor cosmetica bestaat nog geen algemeen verbod.

De anti-aanbaklaag in pannen was een beruchte bron van hormoonverstoorders. Foto: iStock – Greggory DiSalvo

Wat zijn hormoonverstoorders?

Hormoonverstoorders zijn stoffen die het hormoonstelsel van mens en dier ontregelen. In het Engels heten ze endocrine disrupting chemicals, kortweg EDC’s. Ze kunnen de werking van natuurlijke hormonen nabootsen of juist blokkeren. Al bij lage doses kunnen ze effect hebben. Vooral ongeboren kinderen en jonge kinderen zijn kwetsbaar.

Je vindt ze op veel plekken. Denk aan plastic verpakkingen, de binnenlaag van blikjes, cosmetica, speelgoed en bestrijdingsmiddelen. Wetenschappers verbinden ze onder meer met vruchtbaarheidsproblemen, stofwisselingsziekten en bepaalde vormen van kanker. Lange tijd waren ze in de Europese wetgeving nauwelijks als aparte groep geregeld. Dat verandert langzaam.

Een eigen gevarenlabel

Lange tijd had Europa geen apart etiket voor hormoonverstoorders. In 2023 kreeg de Europese wet voor de indeling en etikettering van chemicaliën (CLP) nieuwe gevarenklassen. Er is er nu een voor hormoonverstoring bij mensen en een voor hormoonverstoring in het milieu. Stoffen komen in een van twee categorieën. Categorie 1 is voor bekende of vermoedelijke hormoonverstoorders. Categorie 2 is voor verdachte stoffen.

Voor nieuwe stoffen geldt het label sinds 1 mei 2025. Stoffen die al op de markt waren, moesten uiterlijk 1 november 2026 aangepast zijn. Voor mengsels loopt de overgang door tot 1 mei 2028. Er komt geen apart pictogram. Het etiket krijgt wel een signaalwoord en een waarschuwingszin dat de stof het hormoonstelsel kan verstoren.

Dat lijkt een technische stap, maar hij is belangrijk. Andere Europese wetten bouwen voort op deze indeling. Een stof die officieel als hormoonverstoorder te boek staat, is makkelijker te weren uit bijvoorbeeld speelgoed.

Bisfenol A verboden in voedselverpakkingen

Het bekendste voorbeeld is bisfenol A (BPA). Deze stof zat jarenlang in plastic, in de coating van blikjes en in keukengerei. In zuigflessen was BPA al sinds 2011 verboden. De rest volgde veel later.

De doorbraak kwam van de European Food Safety Authority (EFSA). Dat Europese agentschap geeft onafhankelijk wetenschappelijk advies over voedselveiligheid. In april 2023 publiceerde EFSA een nieuwe beoordeling van BPA. De toelaatbare dagelijkse inname ging omlaag van 4 microgram naar 0,2 nanogram per kilo lichaamsgewicht. Dat is 20.000 keer lager. Volgens EFSA krijgen mensen in alle leeftijdsgroepen via hun voeding veel meer binnen dan die grens. Niet iedereen was het daarmee eens. Het Duitse risico-instituut BfR en het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) kwamen op een veel hogere veilige grens uit.

De Europese Commissie volgde toch het advies van EFSA. In december 2024 nam ze een verordening aan (EU 2024/3190). Die is sinds 20 januari 2025 van kracht. BPA en andere gevaarlijke bisfenolen zijn nu verboden in onder meer plastic, coatings en lakken, drukinkt, lijm, rubber en siliconen. Er zijn maar een paar uitzonderingen, zoals coatings in opslagtanks van meer dan 1000 liter. De belangrijkste overgangstermijn liep af op 20 juli 2026. Sindsdien mogen de meeste producten met BPA niet meer nieuw op de Europese markt komen. Voor enkele verpakkingen en professionele apparatuur gelden nog langere termijnen.

Nederland drong hier al eerder op aan. Begin 2017 nam de Tweede Kamer een motie van de Partij voor de Dieren aan om BPA in voedselcontactmaterialen te verbieden. Frankrijk had toen al een eigen verbod.

Speelgoed vanaf 2030 zonder hormoonverstoorders

Speelgoed valt nu nog onder de Europese speelgoedrichtlijn uit 2009. Die verbood al stoffen die kankerverwekkend zijn of schadelijk voor de voortplanting. Hormoonverstoorders vielen er niet onder.

Eind 2025 verscheen de nieuwe speelgoedverordening (EU 2025/2509). Die verbiedt hormoonverstoorders, PFAS en de schadelijkste bisfenolen in speelgoed. Ook stoffen die de luchtwegen of de huid aantasten gaan eruit. Allergene geurstoffen mogen niet meer in speelgoed voor kinderen onder de drie, of in speelgoed dat in de mond gaat. Fabrikanten krijgen ruim vier jaar de tijd. De nieuwe regels gelden volledig vanaf 1 augustus 2030.

Elk stuk speelgoed krijgt dan ook een digitaal productpaspoort, bijvoorbeeld via een QR-code. Daarmee kunnen douane en inspecties sneller controleren of speelgoed aan de regels voldoet. Dat geldt ook voor speelgoed dat via webwinkels buiten Europa wordt verkocht.

Cosmetica: wel een etiket, nog geen verbod

Cosmetica valt onder de Europese cosmeticaverordening (EG 1223/2009). Alle ingrediënten moeten op de verpakking staan. Stoffen die kankerverwekkend, mutageen of giftig voor de voortplanting zijn, de zogeheten CMR-stoffen, zijn verboden. Die lijst wordt elk jaar aangevuld. Sinds 1 mei 2026 zijn er weer vijftien CMR-stoffen bij gekomen.

Voor hormoonverstoorders bestaat zo’n automatisch verbod niet. De Europese Commissie laat verdachte stoffen één voor één beoordelen door haar wetenschappelijk comité voor consumentenveiligheid. Dat gaat traag. Tegelijk wil de Commissie de regels voor de cosmeticasector juist vereenvoudigen. Milieuorganisaties vrezen dat schadelijke stoffen daardoor langer in de schappen blijven.

Bestrijdingsmiddelen: criteria, maar ook uitzonderingen

Insecticiden en onkruidverdelgers vallen onder de biocidenverordening en de verordening voor gewasbeschermingsmiddelen. Voor die twee groepen gelden sinds 2018 wetenschappelijke criteria om hormoonverstoorders te herkennen. Een werkzame stof die als hormoonverstoorder wordt aangemerkt, mag in principe niet op de markt. Er zijn wel uitzonderingen mogelijk.

In de praktijk loopt het stroef. Milieuorganisaties zoals PAN Europe klagen dat verdachte stoffen steeds opnieuw verlenging krijgen. De reden is telkens dat er eerst meer gegevens nodig zijn.

REACH: de grote herziening is van de baan

REACH is de Europese chemicaliënverordening. Een van de hoofddoelen is betere bescherming van de gezondheid, door minder schadelijke stoffen in dagelijkse producten. Hormoonverstoorders zijn in REACH nog altijd niet als aparte groep geregeld. Ze kunnen wel als zeer zorgwekkende stof op de kandidaatslijst van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) komen. BPA staat daar al jaren op.

Al sinds 2020 werd een herziening van REACH beloofd. Die zou onder meer nieuwe testverplichtingen invoeren om hormoonverstoorders op te sporen. Het voorstel werd steeds uitgesteld. In het voorjaar van 2026 besloot de Europese Commissie het helemaal niet in te dienen. Binnen de Commissie was men het niet eens geworden. De Duitse chemiesector was blij met het besluit. Endocrinologen en milieuorganisaties zijn teleurgesteld. De discussie schuift nu door naar de volgende Commissie, vanaf 2029.

Frankrijk loopt voorop

Sommige lidstaten wachten niet op Brussel. Frankrijk is daarvan het bekendste voorbeeld. Het land verbood BPA in voedselverpakkingen al jaren voor de rest van Europa. In 2017 publiceerde de Franse regering overzichten van meer dan 1000 Europees toegelaten bestrijdingsmiddelen die mogelijk hormoonverstoorders bevatten. In april 2026 startte de regering een raadpleging over een nieuw actieplan tegen hormoonverstoorders. Het doel is nul blootstelling.

Wat betekent dit voor jou?

De nieuwe regels gaan de goede kant op, maar ze hebben tijd nodig. Producten die nu in huis staan, kunnen nog stoffen bevatten die later verboden worden. Wie de blootstelling wil beperken, kan een paar eenvoudige dingen doen. Verwarm eten liever niet in plastic bakjes. Kies vaker voor vers eten dan voor blikvoer. Let bij cosmetica op de ingrediëntenlijst en gebruik minder producten met parfum. Bij speelgoed loont het om te kiezen voor bekende merken die binnen Europa verkopen.

Lees ook: 21 hormoonverstoorders die elke dag je gezondheid bedreigen