In 1908 legde één klap 80 miljoen bomen plat, en een krater is nooit gevonden

Stel je voor: op een gewone ochtend trilt de grond, slaat een hete wind door het bos en licht de hemel op alsof er een tweede zon verschijnt. Dat overkwam bewoners langs de Podkamennaja Toengoeska-rivier in Siberië op 30 juni 1908, toen hoog boven de grond een enorme explosie plaatsvond. Wetenschappers zien de klap als het gevolg van een object dat al in de atmosfeer uiteenviel. Op de plek waar de verwoesting begon, is ondanks expedities nooit een krater gevonden.

Een gebied groter dan je op een kaart verwacht

De klap kwam ergens tussen 07:14 en 07:17 uur lokale tijd. Het getroffen gebied besloeg meer dan 2.150 km² bos, in een vrijwel onbewoond gebied dat lastig volledig te onderzoeken was.

Een deel van het dennenbos droeg de hitte nog veel langer met zich mee. Meer dan 100 km² bomen was verkoold, wat laat zien hoe ver de gloeiende lucht en straling van de explosie reikten.

Goed om te weten
De Toengoeska-explosie speelde zich af in het toenmalige Jenisejsk Gouvernement, in een gebied dat nu binnen het Evenkiysky District van Krasnojarsk Krai ligt.

Een inslag zonder gat in de grond

Expedities hebben op de plek van de verwoesting nooit een inslagkrater gevonden, terwijl de schade aan het bos moeilijk anders is uit te leggen dan door een buitengewoon krachtige klap van bovenaf.

De gangbare verklaring is een luchtexplosie: een object viel uiteen en ontplofte 5 tot 10 km boven de grond. Bij zo’n explosie bereikt de schokgolf het aardoppervlak wel, maar blijft een krater uit omdat het object de bodem niet als één stuk raakt.

Waarschijnlijk kwam het gevaar gewoon uit de ruimte

De meest waarschijnlijke dader is een asteroïde of komeet die ongeveer zo groot was als een gebouw van 25 verdiepingen.

Dat object zou met circa 54.000 km/u de atmosfeer zijn binnengeschoten. De enorme druk en hitte tijdens die afdaling kunnen verklaren waarom het al hoog in de lucht uit elkaar sprong.

De precieze diameter en massa van het object zijn nog altijd niet vastgesteld. Een losse steenachtige asteroïde gedraagt zich in de atmosfeer anders dan een ijziger komeetachtig brok.

Hoeveel megaton was het precies?

Over de kracht lopen de schattingen flink uiteen. Er waren in 1908 geen meetstations vlak bij de explosie en onderzoekers moeten de energie achteraf afleiden uit onder meer de omgewaaide en verbrande bossen.

• Een veelgebruikte schatting komt uit op 15 megaton TNT.
• Andere berekeningen lopen van 10 tot 50 megaton TNT.
• Een schatting vergelijkt de klap met 180 keer de atoombom op Hiroshima.

Britannica rekent 15 megaton TNT om naar ongeveer 1.000 keer Hiroshima. De verschillende vergelijkingen laten vooral zien hoeveel onzekerheid er blijft bij een explosie van meer dan een eeuw geleden.

Satellieten brengen de sporen alsnog in beeld

NASA gebruikte satellietbeelden om de explosiezone beter in kaart te brengen. Die kaarten laten zien waar de schade zich concentreerde, maar ze kunnen niet alsnog vertellen of er een asteroïde of komeet door de atmosfeer vloog.

Een object hoeft de grond niet te raken om op grote schaal schade te veroorzaken, zoals Toengoeska laat zien.

De kaarten helpen vooral om nieuwe modellen te toetsen aan het patroon dat in het landschap achterbleef. De ontbrekende krater blijft daarbij het belangrijkste puzzelstuk.

Over het onderzoek

Het beeld van de Toengoeska-explosie is opgebouwd uit getuigenissen van de Evenki-bevolking en kolonisten, latere expedities, schattingen van de explosiekracht en satellietkaarten. Die combinatie reconstrueert de gebeurtenis als een luchtexplosie veroorzaakt door een object uit de ruimte, maar over de samenstelling van dat object bestaat nog altijd geen uitsluitsel. Britannica noemt een kracht van ongeveer 15 megaton TNT, gelijk aan zo’n 1.000 keer de atoombom op Hiroshima.