Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Sinds de eerste vondst op Yamal in juli 2014 zijn er in West-Siberië meer dan twintig explosieve kraters geteld. Onderzoekers verwachten er door de opwarming meer, al is een versnelling van het ontstaan zelf nog niet gemeten.
Eem krater die ontstond door ontdooiend permafrost. Foto: iStock – AleksandrLutcenko
Een rivierbedding die plotseling vuur spuwt en daarna wegzakt tot een gapend gat: op 28 juni 2017 gebeurde het op Yamal, toen de Seyakha-krater door een explosieve gasuitbarsting ontstond. Onder de 180 tot 300 meter dikke permafrost kunnen zoute waterlagen, scheuren en methaanhydraten samen een gevaarlijke drukketel vormen. Dat speelt in een afgelegen Siberische regio met de grootste concentratie aardgasvelden ter wereld. De indruk dat de kraters elkaar steeds sneller opvolgen is begrijpelijk, maar een versneld tempo van hun ontstaan is nog niet gemeten.
De bodem gaf al vroeg signalen
Het eerste grote gat had een doorsnee van ongeveer 80 meter, al lopen de schattingen uiteen doordat de rand na zo’n explosie verder kan afbrokkelen. Kort daarna doken ook kraters op in het Tazovsky-district en op het Taymyr-schiereiland.
Vasily Bogoyavlensky van het Oil and Gas Research Institute telde destijds zeven bekende kraters in het Arctische gebied. De opvallendste exemplaren liggen op Yamal en Gydan, in een gebied waar gasvelden en kwetsbare bevroren bodem dicht bij elkaar zitten.
Een dun zout laagje kan de druk opvoeren
Een grote krater met steile donkere wanden en water aan de bodem, omgeven door toendralandschap met lage vegetatie. Beeld: MDPI.
Een team onder leiding van Ana Morgado van de Universiteit van Cambridge kwam in november 2024 met een verklaring waarin een cryopeg van 1 meter dik centraal staat: een zoute waterlaag diep in de grond die niet bevriest. Smeltwater uit de bovenliggende bodem kan daar door osmose naartoe trekken, het vanzelf verplaatsen van water door verschillen in zoutgehalte.
Daardoor loopt de druk in die laag op en kunnen scheuren zich een weg naar boven banen. De gasrijke lagen eronder raken dan instabiel, met een uitbarsting als mogelijk eindpunt. De aanloop naar zo’n explosie kan decennia duren, ongeveer even lang als de opwarming die sinds de jaren tachtig zichtbaar is in het noordpoolgebied.
“De geologische omstandigheden die dit mogelijk maken, zijn heel specifiek en precies.”
Ana Morgado, onderzoeker aan de Universiteit van Cambridge
De Seyakha-krater bleef nog jaren veranderen
De Seyakha-krater, ook bekend als C11, was na de uitbarsting niet meteen klaar met groeien. In de ongeveer 3,5 jaar daarna nam het oppervlak waar gas uit de bodem lekte tussen 2017-2018 en 2019-2020 met een factor 10 toe.
Hoeveel methaan zo’n krater precies de lucht in blaast, is nog niet in tonnen vastgesteld. Methaan is een broeikasgas dat extra opwarming veroorzaakt.
Warme zomers maken de bovenlaag kwetsbaarder
Bodemwetenschapper Evgeny Chuvilin van Skoltech ziet hoe opwarming de bevroren rotslaag boven gasgevulde holtes verzwakt. Als die natuurlijke deksel minder stevig wordt, kan gas makkelijker uitbreken en kunnen nieuwe kraters ontstaan.
Geofysicus Lauren Schurmeier van de Universiteit van Hawai’i in Manoa zag dat veel kraters verschenen na ongewoon warme zomers. “Klimaatverandering is waarschijnlijk de belangrijkste aanjager”, zegt zij. Een sneller tempo waarin kraters ontstaan is nog niet gemeten, ook al verwachten onderzoekers er wel meer bij verdere dooi.
Zulke veranderingen in het noordpoolgebied kunnen doorwerken in het wereldwijde klimaatsysteem. Onder meren en rivierbeddingen kunnen zulke plekken makkelijk aan het oog ontsnappen.
Ook gewone meren kunnen verdacht zijn
Een aanvullend model uit 2025 beschrijft hoe gas en warmte via breuklijnen omhoog kunnen trekken. Dat verzwakt de bevroren bodem plaatselijk, vooral onder meren en rivierbeddingen waar de grond niet volledig bevroren is.
Daardoor zijn mogelijk meer kraters over het hoofd gezien en aangezien voor gewone dooimeren, ontstaan wanneer ijsrijke bodem inzakt. Veldonderzoek zal moeten uitwijzen hoeveel van die ogenschijnlijk rustige plassen een onrustiger verleden hebben.
Over de studie
Ana Morgado en collega’s van de Universiteit van Cambridge publiceerden hun verklaring over osmose in zoute ondergrondse lagen in november 2024 via de American Geophysical Union. De studie bouwt voort op onderzoek naar de explosieve kraters op Yamal en Gydan.
In september 2025 verscheen daarnaast in Science of the Total Environment een studie over warmte- en gasstromen langs breuklijnen, met dooimeren als mogelijke gemiste kraters.
