Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

In 1959 haalden duikers vijftien kisten met vervalste Britse ponden uit de Toplitzsee. Wie wil weten wat er nog op de bodem ligt, kan niet zelf gaan kijken: duiken is er al decennia verboden.

Toplitzsee

De Toplitzsee. Foto: iStock – Birgit Steinberger

Een bergmeer waar je niet mag zwemmen, met op de bodem sporen van de Tweede Wereldoorlog: de Toplitzsee in het Oostenrijkse Salzkammergut is geen gewoon zwemwater. In 1945 dumpten SS-officieren er kratten met drukplaten, persen en vervalste Britse ponden. Volgens Planet Banknote vervalsten de nazi’s tijdens Operatie Bernhard bijna negen miljoen Britse bankbiljetten om de Britse economie te ontregelen. Het meer ligt in een beschermd natuurgebied, en onder water vormen boomstammen een gevaar: in 1947 raakte een Amerikaanse marineduiker erin verstrikt en verdronk.

Meer geld dan de kisten konden vertellen

Hoeveel vals geld er precies in de Toplitzsee belandde, staat niet vast. Een schatting voor de lading komt uit op meer dan 100 miljoen Britse pond aan nagemaakte biljetten. Dat bedrag betreft de dumping; het zegt niets over de hoeveelheid die later weer boven water is gehaald.

De berging die het meeste opleverde, vergde bijna vijf weken duiken. Een door tijdschrift Stern betaalde expeditie haalde miljoenen ponden aan valse biljetten en drukmateriaal naar boven. De vondsten zaten in metalen en houten kisten. Ook na deze berging was de bodem van het meer nog niet volledig onderzocht.

Goed om te weten De Toplitzsee ligt in de Totes Gebirge, een deel van de Alpen. De naam betekent Bergen van de Doden.

Een vervalser keerde terug naar het meer

Luchtfoto van de Toplitzsee, gezien vanuit het zuidwesten.

Luchtfoto van de Toplitzsee, gezien vanuit het zuidwesten. Beeld: Carsten Steger, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Bij een nieuwe duik in 2000 kwam opnieuw materiaal boven. Adolf Burger was daarbij aanwezig. Hij wist uit eigen ervaring hoe de biljetten waren gemaakt: als Joodse gevangene in concentratiekamp Sachsenhausen was hij gedwongen mee te werken aan de vervalsingsoperatie.

Ook die biljetten waren het werk van gevangenen die niet konden weigeren. De duik in 2000 leverde meer materiaal op; de hoeveelheid teruggevonden biljetten bleef onbekend. De bij die duik opgehaalde biljetten maken deel uit van de eerdere dumping.

Voor duikers is de bodem bovendien lastig te onderzoeken. Het zicht onder water is slecht, terwijl boomstammen de doorgang versperren. Wie naar een kist zoekt, moet zich tussen die obstakels bewegen. Een aangewezen plek is door het slechte zicht en de boomstammen lastig te bereiken.

Het duikverbod bleef, ook voor schatzoekers

Voor onderzoek werd wel eens een uitzondering gemaakt. In 1983 kreeg bioloog Hans Fricke toestemming om in het meer te duiken. Voor anderen gold het duikverbod gewoon.

In 2009 drongen natuurbeschermers aan op een nog strenger verbod, mogelijk voor 99 jaar. Hun zorgen gingen verder dan de moeilijke duikomstandigheden:

  • Amateurduikers zouden achtergebleven munitie of explosieven kunnen verstoren.
  • Duiken zou kwetsbare plekken kunnen beschadigen waar vissen hun eieren afzetten.

Het duikverbod bestond al; de oproep uit 2009 ging over een aanscherping. Een duik om uit nieuwsgierigheid naar oorlogsmateriaal te zoeken, kon dus ook toen al niet zomaar. Voor wetenschappelijk onderzoek was eerder toestemming nodig geweest; voor amateurduikers veranderde de aantrekkingskracht van de verhalen niets aan de regels.

De verhalen over goud zijn nooit bewezen

Rond de Toplitzsee gaan al lang verhalen over goud, platina en juwelen. Voor die vermeende schatten is geen vondst bevestigd. De opgehaalde valse biljetten en het drukmateriaal zijn van een andere orde: ze zijn daadwerkelijk geborgen.

Een goudschat is uit de Toplitzsee niet boven water gehaald. De omvang van de vervalsingsoperatie verklaart de verhalen, zonder een goudschat te bewijzen. En doordat er niet vrij gedoken mag worden, is een nieuwe zoektocht ook geen kwestie van even zelf gaan kijken.

De oever blijft wel bereikbaar

De Toplitzsee ligt in het Europese Natura 2000-gebied Totes Gebirge. Het meer is eigendom van de Oostenrijkse Bundesforste; het ligt in een beschermd gebied waar beschermingsregels gelden. Die beschermen wat onder water leeft en bepalen wat bezoekers op het water mogen doen.

Het verbod omvat alle vormen van watersport. Bezoekers komen er dan ook vooral om te wandelen en de omgeving te bekijken. Zo blijft het meer vanaf de oever toegankelijk, terwijl een tocht naar de bodem toestemming vraagt die gewone bezoekers niet krijgen.