Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Onder Odessa loopt naar schatting 2.500 kilometer aan gangen, maar een groot deel ervan is niet in kaart gebracht. In het labyrint raken geregeld mensen verdwaald: wie de weg kwijtraakt, kan niet zomaar een kaart raadplegen.

Een gang diep in de catacomben van Odessa, uitgehakt in schelpkalksteen.

Een gang diep in de catacomben van Odessa, uitgehakt in schelpkalksteen. Beeld: Sheigetz, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.

Boven de grond staan de huizen van Odessa, eronder liggen de gangen waar een deel van hun bouwsteen vandaan kwam. Meer dan 200 jaar geleden werd onder deze Oekraïense havenstad kalksteen uitgehakt voor de bouw van huizen en het historische centrum. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zochten Sovjet-partizanen beschutting in de catacomben. Sinds de Russische invasie van 2022 worden delen van het netwerk opnieuw ingericht als schuilkelder tegen aanvallen op de stad.

Meer dan duizend ingangen, en makkelijk de weg kwijt

Er zijn meer dan 1.000 bekende ingangen naar de catacomben. Wie er naar binnen gaat, komt niet in één netjes aangelegd gangenstelsel terecht. De gangen lopen kriskras onder de stad en hebben lang niet overal een duidelijke bestemming. Dat maakt verdwalen er gevaarlijk.

Naar schatting raken jaarlijks vijf tot tien mensen in de tunnels de weg kwijt. Ongeveer de helft van hen wordt gered. In 2005 raakte Masha tijdens een feestje gescheiden van haar vrienden en overleed na drie dagen dwalen. De politie vond haar lichaam pas in 2007 terug.

De stad groef haar bouwmateriaal zelf uit

De steenwinning kreeg eind 18e eeuw een flinke impuls. Catharina de Grote had opdracht gegeven aan zee een nieuwe havenstad te bouwen, en daarvoor was veel steen nodig. Onder de stad werd schelpkalksteen gewonnen. Telkens als mijnwerkers een nieuw stuk uithakten, groeide het ondergrondse netwerk verder.

Dat ging lang door. Pas bij het uitbreken van de Russische Revolutie in 1917 stopte de winning. De gangen die nu als catacomben bekendstaan, zijn dus zonder overkoepelend bouwplan gemaakt. Ze ontstonden stukje bij beetje, waar steen uit de grond werd gehaald.

Tot 35 meter onder de stad

Sommige gangen liggen maar liefst 35 meter diep. Die ligging maakte delen van het netwerk geschikt om in te schuilen. De Sovjet-partizanen richtten tijdens de Tweede Wereldoorlog diep onder de grond ruimtes in om te wonen, te koken en tijd met elkaar door te brengen. Hun geschiedenis is te zien in het Museum van Partizanenroem, dat in de catacomben is gevestigd.

Ook tijdens de Koude Oorlog kregen de tunnels een functie als schuilplaats. In de Sovjettijd werden delen ervan omgebouwd tot schuilkelders voor het geval er een Amerikaanse kernaanval zou komen. De huidige inrichting bouwt dus voort op eerder gebruik van een deel van het netwerk, al zijn oude ondergrondse gangen niet altijd geschikt als schuilkelder.

Wat verkenners onderweg tegenkomen

In de tunnels liggen nog sporen van de mensen die er werkten of verbleven. Verkenners vinden er onder meer oude munten en gereedschap. Ook kleding, kookgerei en kranten zijn er aangetroffen. De gangen zijn daarmee meer dan een doolhof: op verschillende plekken liggen tastbare resten van het dagelijks leven onder de stad.

Andere vondsten herinneren aan de oorlog. Zo zijn er geweren uit de Tweede Wereldoorlog gevonden. Dat zulke voorwerpen nog opduiken, zegt ook iets over de schaal van het netwerk: er zijn nog altijd plekken waar verkenners iets aantreffen dat niet eerder is meegenomen.

Goed om te weten De catacomben van Odessa zijn naar schatting ongeveer vijf keer zo lang als de beroemde catacomben van Parijs. Die vergelijking blijft een benadering, omdat het volledige netwerk onder Odessa niet is opgemeten.

Een lange tocht is nog geen complete kaart

Over de totale lengte lopen de schattingen uiteen. Naast de vaak genoemde 2.500 kilometer wordt ook gesproken van meer dan 2.000 kilometer. Zolang niet alle gangen zijn vastgelegd, blijft een precies totaal buiten bereik. Een tocht door het stelsel laat vooral zien hoe ver je kunt komen.

In 1995 legden verkenners, ter ere van het 200-jarig bestaan van Odessa, een recordtocht af door de catacomben. Ze bleven 27 uur achter elkaar onder de grond en liepen ruim 40 kilometer.