Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Zo’n 1,5 miljoen mensen wonen in de Russische ZATO’s, steden die voor bezoekers niet vrij toegankelijk zijn. Zelfs familieleden uit Rusland hebben doorgaans een speciale vergunning nodig om er binnen te komen.
Om een gesloten stad binnen te komen, moet je door een heuse grenscontrole. Foto: Dmitry Afonin, CC BY 2.5Â
Een hek rond een hele stad: in Rusland is dat nog altijd werkelijkheid. Het land telt tientallen van zulke afgesloten steden, ZATO’s genoemd; tellingen uit 2026 lopen uiteen van 38 tot 44 officieel erkende steden. Sarov is er een van: de stad valt onder staatsbedrijf Rosatom en is het centrum van het Russische kernwapenonderzoek. Het nucleaire onderzoek vindt er plaats binnen de grenzen van een woonstad.
Een bezoek begint met een aanvraag
Wie iemand in een afgesloten stad wil bezoeken, moet vooraf uitleggen waarom. Op de speciale toegangsvergunning staat het doel van het bezoek. Zo’n aanvraag is doorgaans bedoeld voor familiebezoek of een zakenreis, en alleen Russische burgers komen er normaal gesproken voor in aanmerking. Een uitnodiging van een bewoner is dus op zichzelf niet genoeg.
Voor buitenlandse bezoekers ligt de drempel nog hoger, want zij hebben bijzondere toestemming van de overheid nodig. De regels gelden voor een hele stad, met woningen en werkplekken binnen dezelfde toegangsgrens. Voor zo’n 1,5 miljoen ZATO-bewoners, onder meer in Sarov, bepaalt de vergunning ook wie er bij familie op bezoek kan komen.
Achter de toegangspoort zit vaak Defensie
Een groep wetenschappers bezoekt in februari 1992 een geheime nucleaire faciliteit in de stad Sarov. Beeld: Stanford University School of Engineering.
Ongeveer 75 procent van de gesloten steden valt onder het Russische ministerie van Defensie. De overige steden worden beheerd door Rosatom. Dat verschil zegt iets over het werk achter de hekken. Sommige locaties zijn militair, andere draaien om nucleaire activiteiten onder toezicht van het staatsbedrijf.
In Sarov werd destijds de eerste Russische atoombom ontwikkeld. De stad blijft een centrum voor onderzoek naar kernwapens. De Russische president Vladimir Poetin bezocht Sarov ook. Gewone bezoekers moeten eerst langs het toelatingssysteem.
Goed om te weten De Russische overheid erkende in 2001 officieel het bestaan van 42 gesloten steden. Welke plaatsen meetellen, bepaalt mede waarom latere overzichten verschillende aantallen noemen.
Drie steden, drie nucleaire geschiedenissen
De steden zijn verspreid over een enorm gebied. In Siberië ligt Seversk, bij het Siberische chemische complex. Verder naar het zuiden ligt Ozjorsk, vlak bij de kerninstallatie Mayak. Zjeleznogorsk, in de regio Krasnojarsk, laat zien hoe groot zo’n afgesloten plaats kan zijn.
- In Seversk sloot Rosatom op 5 juni 2008 een reactor die plutonium voor kernwapens produceerde. Het was de laatste nog werkende Russische reactor voor die productie.
- Bij Mayak vond in 1957 de ramp van Kysjtym plaats, met grootschalige radioactieve besmetting. Ozjorsk is nog altijd gesloten vanwege de nabijheid van radioactief materiaal.
- Zjeleznogorsk telde bij een telling in 2008 bijna 100.000 inwoners. Daarmee was het de grootste van de gesloten steden.
Die laatste plaats maakt duidelijk dat het om meer gaat dan een afgelegen onderzoeksgebouw met een slagboom. Achter de toegangscontrole van Zjeleznogorsk ligt een stad met bijna zoveel inwoners als sommige Nederlandse provinciehoofdsteden.
Ook burgerlijke kernenergie zit achter het hek
Seversk en Zjeleznogorsk kregen later een plek binnen de takken van Rosatom die zich op burgerlijke kernenergie richten. Hetzelfde gebeurde met Novouralsk en Zelenogorsk. Ook Atomenergoprom, een dochterbedrijf van Rosatom, hoort bij die burgerlijke kant. Een gesloten stad hoeft dus niet uitsluitend voor militair werk te bestaan.
In deze steden kunnen burgerlijke nucleaire activiteiten en de geschiedenis van wapenproductie dicht bij elkaar liggen. De verandering van werkzaamheden maakte de toegang tot Seversk of Zjeleznogorsk niet automatisch vrij voor bezoekers.
Over het onderzoek
Een werkdocument van de KU Leuven bespreekt gesloten steden vanuit de bewegingsvrijheid. Voor het aantal steden maakt de afbakening uit. Naast officieel erkende plaatsen tellen sommige schattingen ook niet-erkende locaties mee. Die kunnen het totaal met maximaal 15 steden verhogen.
