Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In het Rode Woud bij Tsjernobyl breken ook gevallen bladeren opvallend langzaam af. Daardoor ligt er meer brandstof voor bosbranden, die radioactieve deeltjes opnieuw in de lucht kunnen brengen.
Een waarschuwingsbord met radioactiviteitssymbool bij het Rode Woud in de Tsjernobyl-zone. Beeld: Jorge Franganillo from Barcelona, Spain, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.
Een dode boomstam vol insecten is in een bos geen vreemd gezicht. Bioloog Timothy Mousseau zag bij Tsjernobyl stammen die jarenlang nauwelijks waren aangetast. De dennen in het Rode Woud stierven na de kernramp van 1986 door hoge doses straling; ook de afbraak van dood plantenmateriaal verloopt er ongewoon traag. Onderzoek uit 2014 liet zien dat bladafval in de zwaarst besmette gebieden 40 procent minder afbrak dan in schone controlegebieden, volgens de onderzoekers doordat straling schimmels en bodembacteriën remt. Dat maakt de vraag naar brandveiligheid des te dringender in een gebied waar in april 2020 grote bosbranden woedden.
De bodem ligt vol resten die blijven liggen
De naam Rode Woud komt van de roodbruine kleur die de dennen kregen toen ze na de kernramp stierven. Onder die bomen gebeurt iets wat je minder snel ziet, want de laag dood plantenmateriaal is er volgens de onderzoekers twee tot drie keer zo dik als normaal. Wat op de grond valt, blijft dus langer liggen voordat schimmels en bacteriën het afbreken.
“Op een paar mieren na waren de dode boomstammen nog grotendeels onaangetast toen we ze voor het eerst zagen.” Timothy Mousseau, hoogleraar biologie aan de University of South Carolina.
Dat beeld toont de trage afbraak van de stammen. De gemeten afbraaksnelheid gaat over bladeren; voor stamhout is geen vergelijkbaar percentage vastgesteld. Ook de bomen vergaan. Wel ligt er in de zwaar besmette delen veel meer dood materiaal dan je normaal in een bos zou verwachten.
Een brand kan achtergebleven straling weer verplaatsen
Dat opgehoopte hout en bladafval geeft een vuur meer te verbranden. In de zone rond Tsjernobyl speelt daarbij nog iets, want radioactieve stoffen kunnen met de rook en andere deeltjes opnieuw de lucht in gaan. Wat er daarna gebeurt, hangt onder meer af van de wind.
- Bij een eerdere brand nabij Tsjernobyl, in 2018, werden lokaal stralingsniveaus gemeten die 16 keer hoger waren dan normaal.
- Bij de grote branden van 2020 kwamen onder meer deeltjes met cesium-137 vrij. Dat leidde ook tot zorgen over mogelijke verspreiding richting België en Nederland.
Die hoge meting hoort bij de eerdere brand nabij Tsjernobyl; de zorgen over verspreiding naar West-Europa speelden bij de branden van 2020. De extra voorraad brandbaar materiaal maakt de vraag hoe het bos wordt beheerd ondertussen wel heel concreet.
Warmere, drogere zomers maken het risico groter
Wetenschappers wijzen op een lastige combinatie van hogere temperaturen, langere en drogere zomers, gebrekkig bosbeheer en plantenresten die langzaam verdwijnen in de Tsjernobyl-zone. Samen vergroten die factoren het gevaar op bosbranden. En als radioactieve deeltjes eenmaal opstijgen, kan de wind ze over grotere afstanden meenemen.
Hoe groot het gezondheidsrisico kan zijn, hangt sterk af van waar iemand woont. Een berekening uit 2011 keek naar een grote bosbrand en vond het hoogste verhoogde risico bij vrouwen tussen de twintig en dertig jaar die net buiten de afgesloten zone wonen: 170 extra sterfgevallen door kanker per 100.000. Dat cijfer geldt voor die onderzochte groep, niet voor inwoners van Nederland of België.
Voor Nederland is vooral de mogelijke verplaatsing van deeltjes door de lucht van belang. De branden van 2020 maakten duidelijk waarom ook verder weg wordt gekeken naar wat er boven het gebied gebeurt. Bij een volgende grote brand zijn de windrichting en metingen van radioactieve deeltjes bepalend voor wat daarvan buiten de zone merkbaar is.
Over het onderzoek
Mousseau en zijn collega’s maten de afbraak met 555 zakjes bladafval, verspreid over plekken met verschillende niveaus van radioactieve besmetting rond Tsjernobyl. Zo konden ze vergelijken hoeveel van het materiaal verdween in zwaar besmette gebieden en in schone controlegebieden. De uitkomsten verschenen in 2014 in het wetenschappelijke tijdschrift Oecologia.
Mousseau is ook mededirecteur van een onderzoeksprogramma naar Tsjernobyl en Fukushima aan de University of South Carolina. Onder zijn medeonderzoekers was Anders Pape Møller van de Université Paris-Sud. Het volledige onderzoek naar de afbraak van bladafval uit 2014 is beschikbaar als pdf.
