De noodsituatie doorzien, en aanpakken

Flashback

Het is voorjaar 1955. Ik ben zes jaar oud en ga ’s ochtends vroeg met opa de koeien ophalen om in de bocht gemolken te worden. We hoeven niet ver. Een paar weilanden door. Eenmaal bij de koeien lopen ze in een lange stoet huiswaarts. Wij achteraan. Opa heeft twee slogans: “Kijken is goud“, en “Lopen is melk“. Het eerste, omdat het boerenleven vroeger volledig doordrongen was van één gloeiend feit: als je in je omgang met vee en gewassen niet voortdurend oplettend keek naar hoe ze ervoor stonden, en geen doekjes wond om wat je zag, maar je direct opkomende vermoedens bij bepaalde symptomen serieus nam, je arm zou worden.

Wegkijken  was geen optie. Niks was taboe om onder ogen te zien. Dat moest zo zijn, want men was op zichzelf aangewezen om desastreuze ontwikkelingen (ziektes, tekorten, slijtage, besmettingen) af te wenden of te voorkomen voordat ze konden uitgroeien tot monsters die hen in het armenhuis konden doen belanden. Dat kon gauw. Opa moest jaarlijks flinke pacht betalen aan jonkheer Barnard. Hij met twee zoons molkten − met de hand, want ze hadden geen elektriciteit − ongeveer 22 zwartbonte melkkoeien. De melkwagen kwam het tweemaal daags ophalen.

En dan nu

Zie hoe die levensinstelling contrasteert met de instelling waarmee we sinds het begin van deze eeuw samen het klimaatprobleem hebben ingepakt in een doosje met een roze strik eromheen. Hoe we ons collectief in een narratief − ik bedoel de energietransitie − genesteld hebben die ons verblindde, net als heroïne, het monster reëel onder ogen te zien. Het stelde ons in staat om van diens monstrueuze omvang weg te kijken, die niet te ontwaren. Dat narratief bevat een paar enorm wankele elementen, leugens bijna: want (a) renewables zijn niet schoon, en (b) als je de energievraag niet beperkt, blijft de energietransitie dweilen met de kraan megawijd open, en (c) als je de ongelijkheid niet echt heel radicaal aanpakt, krijg je de energievraag nooit beperkt.

Enkele factoren die eraan bijdroegen die soep te configureren en ons daarin op te sluiten waren dominant verstandelijk functioneren en doorgeslagen rationalisme (solutionisme). Alles was oplosbaar, dus dit ook. Een paar honderd jaar fossiele brandstoffen beginnend met hout, turf, en kolen op steeds grotere schaal inzetten heeft ons in een permanente roes van steeds maar openen, verwijden, vermaken en verbeteren van leefomgevingen ondergedompeld en daarmee elk zicht doen verliezen op de wetten die de aardse dampkringdynamiek in een ijzeren greep houden, en op de grenzen die daaruit voorvloeien.

Het verzet

Erger, de mens is tot een expandeur getransformeerd die elke vingerwijzing naar het omgekeerde proces, namelijk dimmen, inperken, versoberen en verminderen, als crimineel en terroristisch, zelfs racistisch , aanklaagt, en zich met hand en tand verzet om die kant op te kijken, laat staan te bewegen. Het wordt op elk gebied wat onder vuur komt − zoals reizen, high-speed internetten, drugs- en vleesgebruik, migreren, medische ingrepen − als vrijheidsberoving aangeklaagd. Een mens moet kunnen zijn wat ie wil zijn, is een lijfspreuk geworden. Ofschoon het in sommige contexten (sociale acceptatie) wel moreel te verantwoorden is, is het op zich natuurlijk volslagen misplaatst om uit te spreken dat willen kunnen is. Ziedaar de geest van totale verlossing waar de vrije en goedkope beschikbaarheid van fossiele brandstoffen ons naartoe heeft getild.

Kortom: bijna iedereen heeft eraan meegewerkt die scheve schaats te rijden en de kleine en grote onjuistheden eronder in stand te houden door ze toenemend te omzeilen, door elkaar te dekken en elkaar niet te verloochenen. Zo ontstond via ketens van ontlopen van elkaars gevoeligheden een publieke voorstelling van zaken (denkwereld en narratief) rond het klimaatprobleem die weliswaar gedeeld werd, maar niet valide en betrouwbaar is, want vol zit met drijfzand, heilige dagen (zie dit overzicht) en halve waarheden. Met name om de stijgende energievraag en om de impact van ongelijkheid waren te veel doekjes gewonden. Dat heeft zowel het bepalen als implementeren  van klimaatbeleid de laatste 20 jaar ondermijnd en faliekant doen mislukken.

Tot dat de storm opsteekt

Een samenleving die alle ruimte heeft om te manoeuvreren en te corrigeren kan met zo’n paralytische denkwereld lang wegkomen. Maar als een echte storm opsteekt en alleen een grote gecoördineerde inspanning dat gevaar nog kan keren, gaat die berg incoherente veronderstellingen zowel het afgaan van een centraal alarm voorkomen als razendsnelle cohesievorming en mobilisatie rond een gezamenlijk antwoord verhinderen.   

En die storm is uitgebroken. Nu en hier. In het interview (Trouw, 20 aug) met Stern wanneer hij geprest wordt de economische schade van de 2026 zomer in procenten van bbp uit te drukken, antwoordt hij meermaals dat niet meer te willen doen omdat “Daar ben ik echt van afgestapt…ik denk dat mensen zich nog absoluut niet realiseren hoe gevaarlijk de situatie is…we lopen het risico op ontwrichting van onze manier van leven.. dat mensen zich op grote schaal over de aarde gaan verplaatsen, met gigantische verstoringen van ons economische systeem.”

In de overal opstekende drang om die storm te bezweren zien we nu meer en meer vrij radeloze stemmen omhoog komen. Waarheen? Niettegenstaande de paralyse die onze collectieve instituties, immers mede schuldig aan de ontstane situatie, onbetrouwbaar maken, gaat hun roep toch weer die richting op. Omdat? Iedereen weet dat in die collectieven ooit afspraken zijn gemaakt over hoe crisissituaties via buitengewone machtigingen aangepakt kunnen worden. Hoe we ons snel kunnen reorganiseren om gevaren te bezweren.

De roep om een wartime-scale response

De People’s Emergency Briefing Film − die overigens alleen door iedereen in lijfelijke aanwezigheid van anderen kan worden bekeken − trekt een spoor van geschokte commentaren door UK. En terecht: als je slogan is: What’s a wartime-scale response to the climate and nature crisis?, dan grijpen de tenen de aarde. Veel mensen krijgen plots de ‘emergency’ door.

Het dwingt hen dan ook meteen zich voor te stellen wat die respons zou kunnen zijn. Normaal houdt het in dat een samenleving overgaat naar een toestand waarin alle beslissingsmacht over producties (d.w.z. de inzet van arbeid en kapitaal) en consumpties (verdeling) overgaat naar overheden. Dat realiseerde zich altijd in een aantal stappen, namelijk (a) noodtoestand uitroepen, (b) mobiliseren d.w.z. mensen opnieuw opstellen in de hoofdtaak, (c) primaire leefomstandigheden (voedsel, behuizing, vervoer, energie) waarborgen via productie ervan en daaropvolgende distributie ervan.

Zo’n buitengewone rechtstoestand (d.w.z. noodtoestand) wordt uitgeroepen door een overheid. Dit gebeurt middels een publiekrechtelijke bekendmaking, dat de normale toestand en wetgeving tijdelijk niet van toepassing zijn. Dan kunnen allerlei noodmaatregelen worden doorgevoerd. Een scala aan wetten geeft dan de overheden de autoriteit − machtiging dus − om in te grijpen in het dagelijks leven: van het beperken van vrijheden en eigendomsrechten tot het reguleren van handel, verkeer en communicatie, en stelt daarmee overheden in staat zowel te mobiliseren als te distribueren.

Dove overheden

Maar: De roep om een war-time answer is een vraag aan de overheid (OV). Daar liggen echter twee problemen. Ze is vrij onmachtig en vrij doof. Wat het eerste betreft. Ze is qua stuurcapaciteit gedegenereerd. Ze doet wel aan bijsturen van alles wat economisch in de knel komt, maar heeft de proactieve sturing laten glippen naar marktwerking. Ondernemers kiezen productiesorten en diensten, beslissen over allocaties en innovaties, en bepalen daarmee hoe en waarvoor we werken, hoe we interacteren, en wat we consumeren. Maar goed, dat is snel te verhelpen als er eenmaal een noodsituatie wordt onderkend. Dan wordt OV weer tot alle allocatiebeslissingen gemachtigd omdat het volk snapt − althans in de grondwet ooit heeft afgesproken − dat een totale onderlinge afstemming van handelen de enige uitweg is een noodsituatie te bezweren.

Daarentegen: De doofheid is een groter probleem. OV hangt al jaren volledig aan het hierboven genoemde narratief waarin enkele grote incorrecte aannames gebakken zitten en laat de oren hangen naar diens hogepriesters, zoals Rockström, die er op blijven hameren dat een transitie naar schone energie (“phasing out fossil fuels and having a renewable green energy power based global economy”) haalbaar is zonder op levensstijl − behalve overschakelen op ‘more localized seasonally adapted healthy diets’  − in te hoeven leveren. Zie hoe Rockström in deze recente video volslagen opgaat in zijn rol van goeroe die doet of hij greep heeft op wat er gaande is, die uitstraalt dat hij het weet, en elke gelovige in de ban trekt dat zijn narratief foutloos is, geen breekijs, en dus een begaanbare weg om te gaan.

Overigens een flink deel van zijn discours is geklets om te imponeren. In elke zin het adjectief ‘scientifically’ proppen helpt goed om zo’n propositie de distinctie van de hoogstaandheid van de klasse waartoe hij behoort mee te geven. En geklets omdat de drie uitzonderlijke wetenschappelijke vondsten gedurende de afgelopen 15 jaar planetair onderzoek waar hij (zie de 7de minuut) op boogt − nl. de planeet als self-regulating systeem, equilibria, en tipping points −  (a) al bij elk mens bekend zijn sinds de weg naar Rome want elk complex proces waar we mee om gaan heeft die dynamische verschijnselen; elk paard bijvoorbeeld slaat op hol als ze flink schrikt, en (b) is die dynamiek al heel lang wetenschappelijk beschreven en werd in de synthese en analyse van miljoenen processen aangewend.

Het hele fragiele wisselwerkingsspel tussen remmende en aanjagende terugkoppelende krachten en hun omslagpunten staat al tachtig jaar in mathematische modellen formeel op schrift in publicaties rond systeemleer, cybernetica, en regeltechniek. Ook veelvuldig toegepast in formele beschrijvingen van onze planetaire dynamiek. De wereldmodellen uit de jaren zeventig en tachtig van Meadows, Mésarovic, en Bariloche krioelden van goed gekwantificeerde negatieve (dempende) en positieve (opzwepende) feedback kringlopen.

En de overheid vindt dit indringend betoog uit de ivoren toren prachtig. Het haalt een last van haar schouders; te midden van opdrogende rivieren, totaal verdorde graslanden, stijgende voedselprijzen (tarwe +40%, rijst +62%, sinds 1 jan) en ziekenhuizen vol patiënten met symptomen van hitteproblemen, zich vast te kunnen klampen aan een narratief vol beloften uit een onfeilbaar zich voordoende koker die zich ook aan door overheden geprefereerde top-down benadering houdt wat de implementatie betreft − Rockström bijvoorbeeld (zie de 43de minuut) wil de twee transities (energie en voedsel) via internationale ‘coalitions of the willing’ naar een planetair beheersniveau tillen. Met zo’n wetenschappelijke rots in de branding kunnen OV’s voorlopig zowel hun geweten als de buitenwacht stil krijgen. Wat zou je dan nog moeilijk doen met noodtoestand waar je je toch ook geen raad mee weet.

Geen plan B

Geen raad? Ja, want OV heeft buiten het wankele transitie-narratief geen enkele visie op een plan B voor het geval dat de klimaatellende nog gruwelijker (omdat steeds meer sinks omslaan naar sources) uit de hand loopt − Rockström bijvoorbeeld geeft enerzijds (op 34de minuut) toe dat de ‘pace of change’ door ‘science’ hevig onderschat is maar ziet nog vele jaren ruimte om de twee transities te volbrengen voordat het klimaatsysteem onomkeerbaar zou kantelen en plakt daarmee het acute ontstaan van een noodsituatie voorlopig achter het behang.

Zodoende, als die noodsituatie wel ontvlamt in de ogen van het volk, hebben OV’s geen poot om op te staan. Immers, ze kunnen zonder plan B helemaal geen noodtoestand uitroepen. Want wat zou een noodtoestand uitroepen en dan iedereen mobiliseren in kunnen houden als je niet volslagen helder voor ogen staat hoe het probleem te attaqueren; met andere woorden, als je als overheid niet een duidelijke modus voor ogen hebt volgens welke je mensen zo kan reorganiseren en opstellen dat zowel biodiversiteit snel uit de brand geholpen wordt (ecological restoration) als het merendeel van de emissies gestopt? In geval van oorlog hangt die nieuwe attractor-toestand glashelder aan het firmament. Iedereen wil de vijand vermorzelen en opnieuw vrede herstellen. De vijand dwingen te capituleren via gebundelde krachten dus.

Met andere woorden, de weg naar een war-time response op de klimaatcrisis wordt voornamelijk geblokkeerd doordat er onvoldoende betrouwbare inhoud is rond hoe we onze economie anders moeten inrichten om heel snel en afdoend een nieuw evenwicht met de planetaire grenzen te kunnen bevechten.

Aan dat tekort aan inhoud moet dus keihard gewerkt worden. Hoe kunnen we tegen de economische overvloedstroom in en het zwakke narratief van overheden omzeilend bij die noodtoestandmachtigingen komen, ze triggeren, in werking krijgen?

In dit licht − namelijk hoe OV op dat punt de oren te wassen en in de benen te krijgen − lijkt mij een recent initiatief van Jancovici en vele anderen in Frankrijk vrij briljant. En wel omdat dat initiatief zowel het tekort aan inhoud te lijf gaat als OV tot een war-time response aanspoort.

Het Jancovici initiatief

Het bestaat uit het volgende plan.

• Aan een representatieve burgervergadering (assemblée citoyenne) een reeks dilemma’s voorleggen waarvan men de indruk heeft dat de politiek er helemaal geen grip op heeft, er niet uit kan komen. Politici kunnen de harde noten rond het feit dat niet alles meer kan niet kraken want zijn bedraad in een ‘society of abundance”. Die assemblée citoyenne moet die dilemma’s naar harde keuzen transformeren.
• Achter die assemblée citoyenne een digitaal platform zodat iedereen kan interacteren met de assemblée, plus waar dan ook, overal dus, lokale debatten organiseren, en de lokale pers mee laten doen. Janco wil dus eigenlijk iedereen mobiliseren mee te denken over de hete aardappels rond de limieten. “The idea is to foster a collaborative, responsible, and constructive attitude from the population itself that till now has essentially only been able to have a say through either resignation or protest. It’s meant to foster a new way of living our democracy which is a bit sick today because it’s starting to hit physical limits it doesn’t know how to handle properly”.

Ergens komt hun proces van ‘constructie’ en ‘expressie’ neer op het organiseren van een opstand via lijfelijke en virtuele praatgroepen. Namelijk iedereen in de gerichte materie onderdompelen, en dan maar hopen dat uit die samenscholingen via vele terugkoppelingen en reflecties een gemeenschappelijke kracht en richting kan komen.

Ofschoon het voor iedereen in Frankrijk na deze absurde zomer overduidelijk is dat er veel strikter mitigerend klimaatbeleid op stapel moet worden gezet − de eerste trigger voor dit initiatief − is een tweede belangrijke trigger dat volgend jaar de Franse presidentsverkiezingen gaan plaatsvinden en daarin een scherpe formulering van de harde noten door de assemblée citoyenne een belangrijke rol kan spelen in enerzijds de opstelling en het programma van kandidaten en anderzijds het stemgedrag van de bevolking. Belangrijker nog misschien is dat er via dit initiatief sociaal weefsel groeit via contact, onder woorden brengen, aanspraak hebben, en vertrouwen in elkaar opbouwen zodat er een brede volksdrang ontstaat om er uit te komen, en de noodsituatie voortvarend te attaqueren.

Het klopt dat een dergelijke bottom-upbenadering al eerder is geopperd  (door XR bijvoorbeeld) en niet is aangeslagen. Heeft zoiets dan nu kans van slagen? Best grote kans volgens mij. Enerzijds vanwege de twee hierboven genoemde triggers − een ideaal momentum dus − anderzijds heeft Jancovici afgelopen jaren met zijn degelijk onderbouwde klimaatvoorstellen waarin, in tegenstelling tot het vigerende IPCC-narratief, ingrepen in levensstijl (sobriety) niet werden geschuwd (zie hier een korte samenvatting van één van die plannen) en zijn kritieken op overheidsbeleid een enorm gehoor en aanhang in Frankrijk opgebouwd.  Dit initiatief heeft dus een stevige vloer van coherente inhoud en publieke bekendheid om op te gaan dansen en van de grond te komen.

Het is ergens analoog aan wat ik met de SOS-brief aan de Guardian bedoelde: ik vroeg hen om gedachtenvorming rond radicale uitwegen aan te gaan en aan te sporen via veel meer feedforwardjournalistiek.

Concreet: “to play a more pertinent role in uniting the desperate into a counter-movement seeking to organise a very fast mitigation trajectory. The crux of such a joining of forces lies in reaching a consensus on the key elements required to achieve such flash mitigation” om daarmee gunstige sociale tipping points te versnellen (en te vervroegen; zie Monbiot op minuut 53), en ongunstige, zoals elkaar afslachten, te voorkomen.

Jac Nijssen