Er komt een nieuwe tsunami op ons af, een vloedgolf van afgedankte datacenters

16 september 2026|doorDN Nieuwsredactie|inafval, hergebruik

Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

De bouw van duizenden nieuwe datacenters voor kunstmatige intelligentie levert niet alleen gigantisch stroom- en waterverbruik op. Er komt ook een vloedgolf van elektronisch afval aan. Een nieuw rapport van milieuorganisatie Basel Action Network voorspelt dat de wereldwijde hoeveelheid e-waste door AI de komende 25 jaar verdrievoudigt. Ook Nederland, een van de dichtstbevolkte datacenterlanden ter wereld, krijgt hiermee te maken. Dit artikel zet de cijfers op een rij, kijkt naar de Nederlandse situatie en verkent welke oplossingen er al zijn.

Een nieuw megadatacenter van bijna 4000 hectare in aanbouw in Hutto, Texas. Foto: iStock – Backyard Production

De stille afvalberg achter de AI boom

Basel Action Network, kortweg BAN, is een Amerikaanse milieuorganisatie die zich al jaren bezighoudt met de handel in giftig afval. In een nieuw rapport berekent de organisatie dat de bouw van AI datacenters de komende 25 jaar genoeg elektronisch afval oplevert om de aarde zes keer te omsingelen met volle scheepscontainers. Wereldwijd zou de jaarlijkse hoeveelheid toxisch e-waste hierdoor verdrievoudigen.

Volgens BAN is er geen enkel plan om al dat afval op te vangen. Het bevat vaak giftige stoffen zoals lood, kwik, cadmium en PFAS, naast waardevolle metalen die lastig terug te winnen zijn. Medeoprichter Jim Puckett van BAN wijst erop dat elektronisch afval nu al de snelst groeiende afvalstroom ter wereld is, terwijl nog geen kwart daarvan netjes wordt verwerkt.

Alleen al in de Verenigde Staten staan bijna vijfduizend nieuwe datacenters op de tekentafel. Niet alle projecten zijn expliciet bedoeld voor AI, maar een groot deel wel. De apparatuur is bovendien niet gebouwd om te repareren of te hergebruiken. Serverkasten van meer dan duizend kilo, switches en kilometers koperkabel moeten om de twee tot vijf jaar compleet vervangen worden.

Volgens het rapport levert de datacenterhardware zelf tegen 2030 zo’n 2,8 miljoen ton afgedankte apparatuur per jaar op. Daarbovenop komt nog eens 5,8 tot 10,3 miljoen ton, doordat AI ook de vervanging van gewone computers, telefoons en telecomapparatuur versnelt. Samen leidt dat tot een schatting van 13 miljoen ton per jaar in 2030, fors hoger dan eerdere ramingen.

De bouwwoede kent nog een prijskaartje. Adviesbureau McKinsey schatte in 2025 dat er wereldwijd bijna 7 biljoen dollar nodig is om de geplande uitrol van AI datacenters te realiseren. BAN merkt droogjes op dat dat bedrag ongeveer gelijk staat aan 75 jaar wereldwijde hongerbestrijding, uitgegeven in slechts vijf jaar tijd. Ook de elektriciteit die daarvoor nodig is, heeft een prijs. Experts waarschuwen dat de extra luchtvervuiling door datacenters in de Verenigde Staten kan leiden tot honderdduizenden nieuwe astmagevallen en tot dertienhonderd vroegtijdige sterfgevallen per jaar.

Waarom onderdelen zo snel worden vervangen

Bij datacenters lopen twee soorten veroudering door elkaar. De ene is fysiek, de andere is economisch.

Fysieke slijtage speelt vooral bij de chips zelf. AI training draait chips dag en nacht op hoge belasting, wat veel warmte oplevert. Onderzoekers gebruiken de vuistregel dat de kans op uitval ongeveer verdubbelt bij elke tien graden extra temperatuur. Recente geruchten over opvallend snelle slijtage van datacenter GPU’s, sneller dan fabrikanten aangeven, hebben die zorg alleen maar aangewakkerd. Google spreekt de berichten tegen, Nvidia laat zich er niet over uit.

Economische veroudering is vaak nog bepalender. De rekenkracht die AI modellen nodig hebben, verdubbelt ongeveer elke zes tot tien maanden. Elke nieuwe generatie chips levert grofweg twee keer zoveel rekenkracht per watt. Een oudere chip werkt dan nog prima, maar kost per berekening zoveel meer stroom en tijd dat vervangen financieel aantrekkelijker wordt dan doordraaien. Zo wordt bruikbare hardware toch afgedankt, niet omdat hij stuk is, maar omdat hij te traag en te duur in gebruik is geworden.

Adviesbureau PwC rekent voor servers, opslag, netwerkapparatuur en chips met een vervangingscyclus van ongeveer vier tot zes jaar. Een datacenter dat twintig jaar meegaat, doorloopt daardoor meerdere volledige hardwaregeneraties. Elektrische infrastructuur en koelsystemen gaan juist veel langer mee, vaak wel tien tot vijftien jaar. Dat verschil verklaart waarom vooral de rekenapparatuur zelf, en niet het gebouw eromheen, de motor is achter de groeiende afvalberg. Volgens PwC bestaat in 2026 al zo’n 70 procent van alle datacenterinvesteringen uit dit soort apparatuur. Tegen 2050 kan dat oplopen tot bijna 93 procent.

Ook Nederland loopt vol

Nederland behoort tot de landen met de hoogste datacenterdichtheid ter wereld, afgezet tegen oppervlakte en inwonertal. Branchevereniging Dutch Data Center Association telt inmiddels 192 datacenters in het land. Er komen op korte termijn nog minstens zeven grote nieuwe bij, onder meer in de Haarlemmermeer, Vijfhuizen en Lelystad. Zelfs Amsterdam, dat jaren geleden nog een moratorium instelde voor nieuwe internetcentrales, krijgt er drie torens bij voor Microsoft.

Die groei zet het land al onder druk. Datacenters gebruiken nu ongeveer 7 procent van de Nederlandse elektriciteit, met vijftienduizend bedrijven die wachten op een stroomaansluiting door netcongestie. Landelijk verbruiken datacenters naar schatting 10,8 miljard liter water per jaar.

Naast stroom en water laten datacenters ook een spoor van hardware na. In Nederland staan zo’n 4,3 miljoen servers, waarvan er jaarlijks ongeveer 500.000 worden afgedankt. Meer dan de helft daarvan gaat de grens over voor een tweede leven in het buitenland. Dat klinkt circulair, maar een centrale registratie ontbreekt. Onderzoekers van onder meer Green IT Amsterdam waarschuwen dat een deel van die apparatuur na de grens uit beeld raakt en alsnog op een onveilige manier wordt verwerkt.

Ook de gewone consumentenstroom van elektronisch afval breekt intussen record na record. Volgens Stichting OPEN, bekend van het merk Wecycle, werd er in 2025 ruim 245 miljoen kilo aan afgedankte apparaten, lampen en batterijen ingezameld. Dat is 3 procent meer dan het jaar ervoor en het vijfde recordjaar op rij.

Wat er misgaat

Het kernprobleem is dat de groei van datacenters veel sneller gaat dan de opbouw van een systeem om de apparatuur weer netjes in te zamelen, te repareren of te recyclen. Hardware wordt vaak ontworpen voor maximale prestaties, niet voor een lang leven of eenvoudige reparatie. Daardoor belandt bruikbaar materiaal te snel op de afvalberg, terwijl kritieke metalen daarin juist schaars en moeilijk te vervangen zijn.

Veel van de ewaste uit datacenters komt toch op de afvalbergen van Afrika terecht, zoals in Ghana, Accra. Foto: iStock – andrea delbo

Een deel van het probleem zit ook in onnodig dataverbruik zelf. Techfilosoof Martijn Aslander wees er onlangs op dat gemiddeld ruim de helft van alle opgeslagen bedrijfsdata nooit meer wordt geopend, en dat nog eens een derde overbodig, verouderd of triviaal is. Slechts een klein deel van alle opgeslagen data is daadwerkelijk belangrijk. Die overvloed aan nutteloze data vraagt evengoed om rekenkracht, opslag en dus nieuwe hardware.

Ideeën voor oplossingen

Er wordt op meerdere fronten aan oplossingen gewerkt, al staan de meeste nog in de kinderschoenen.

Recht op reparatie. De Europese regelgeving voor het recht op reparatie geldt al voor acht productgroepen, waaronder servers en apparatuur voor gegevensopslag zoals die in datacenters wordt gebruikt. Fabrikanten moeten reserveonderdelen en reparatie-informatie langer beschikbaar houden. Critici wijzen erop dat reparatie ook betaalbaar moet blijven, anders kiezen bedrijven en consumenten toch voor nieuw.

Circulair ontwerp. Servers zijn van nature modulair opgebouwd, wat hergebruik in theorie eenvoudig maakt. Onderdelen kunnen worden vervangen, en apparatuur kan na intensief gebruik nog jaren mee in minder kritieke toepassingen, een aanpak die in de sector cascading deployment heet.

Refurbishment opschalen. In Middenmeer loopt een pilot van een Circular Center dat met machine learning onderzoekt hoe het hergebruik van servers slimmer kan. Het Europese project Cedaci werkt aan een businesscase voor refurbishment in Nederlandse datacenters. De Amsterdam Economic Board brengt producenten, datacenterbeheerders, handelaren en recyclers samen om afspraken te maken over die tweede levensfase van apparatuur.

Betere registratie van export. Omdat meer dan de helft van de afgedankte Nederlandse servers naar het buitenland gaat, is beter zicht op die exportstromen nodig. Alleen dan is te controleren of apparatuur echt een tweede leven krijgt, in plaats van alsnog ergens te worden gedumpt.

Nieuwe afgifteplicht. Sinds 1 januari 2026 geldt in Nederland een wettelijke afgifteplicht voor afgedankte elektrische en elektronische apparatuur. Die verplichting geldt expliciet ook voor datacenters, die hun afgedankte apparatuur voortaan verplicht moeten afgeven aan een gecertificeerde verwerker.

Minder onnodige data. Het opruimen van overbodige, verouderde of nooit geraadpleegde data vermindert de vraag naar nieuwe opslagcapaciteit. Sommige experts opperen zelfs een vorm van belasting op dataopslag om die overvloed te ontmoedigen.

Regie op vergunningen. Door bij nieuwe vergunningen te kijken voor wie een datacenter eigenlijk draait, kan overheid sturen op nut en noodzaak. Onderzoek uit 2021 liet al zien dat slechts een kwart tot een derde van de Nederlandse datacentercapaciteit daadwerkelijk voor in Nederland gevestigde bedrijven wordt gebruikt. Minder onnodige overcapaciteit betekent ook minder onnodige hardware die ooit weer afgedankt moet worden.

Geen van deze maatregelen lost het probleem in zijn eentje op. Samen laten ze wel zien dat de golf aan elektronisch afval niet onvermijdelijk is, mits ontwerp, regelgeving en gedrag tegelijk veranderen. Een somber vooruitzicht dus.