Sinds 2016 zien wetenschappers op plekken als Madère rotsen met een korst van vastgekoekt plastic. Geoloog Fernanda Avelar Santos (Federal University of Parana) waarschuwt dat vervuiling daarmee letterlijk de geologie bereikt. Intussen belandt jaarlijks bijna 10 miljoen ton plastic in zee.
Langs kusten duikt een nieuwe, hardnekkige vorm van vervuiling op: een roestkleurige korst van kunststof die zich aan oceaanrotsen hecht en zichtbaar maakt hoe diep plastic al in het mariene systeem is doorgedrongen. Nederland en Europa hebben intensieve scheepvaart en een open verbinding met de Atlantische Oceaan. Plastic vormt inmiddels naar schatting 85 procent van het afval in zee, terwijl er al tussen de 75 en 199 miljoen ton plastic in de oceanen rondzweeft. De vervuiling drijft en zinkt niet alleen meer, ze zet zich ook vast op rotsen aan de kust.
De roestkleur blijkt geen roest
De term ‘roest’ hoort bij ijzer dat oxideert in water. Bij plastic roest gaat het om een laag die ontstaat doordat kunststofdeeltjes aan het rotsoppervlak blijven hangen en vastkoeken. In monsters van verkleurde kustrotsen zijn deeltjes polyethyleen aangetroffen, een veelgebruikte kunststof in onder meer verpakkingen. Het materiaal wordt zo onderdeel van het gesteente waarop het terechtkomt.
Het verschijnsel is niet beperkt gebleven tot één kustlijn. Naast waarnemingen op eilanden in de Atlantische Oceaan is het ook gedocumenteerd op de Braziliaanse kust, waar vergelijkbare roestbruine aanslag op rotsen werd gezien. Onderzoek onder leiding van Ignacio Gestoso van onderzoekscentrum MARE (Centro de Ciências do Mar e do Ambiente) bracht het fenomeen verder in kaart. Plastic verspreidt zich zo via drijvend afval, de zeebodem en de zone waar golven, zand en rots elkaar continu schuren.
“Het is nieuw en het is tegelijk beangstigend, omdat de vervuiling de geologie heeft bereikt”, aldus Fernanda Avelar Santos, geoloog (Federal University of Parana)
Van vastgekoekt naar verankerd
Blauwe kunststofdeeltjes ingebed in koraal- of rotsformatie op zee bodem. Beeld: Wikipedia.
In sommige gevallen is die korst nog mechanisch te verwijderen. Analyses laten ook iets hardnekkigers zien: plastic kan op moleculair niveau in het gesteente geïntegreerd raken, waardoor wegkrabben niet meer volstaat omdat het materiaal niet meer als losse laag bovenop de rots ligt. Voor kustbeheerders levert dat een praktisch probleem op, want wat niet loslaat, is ook moeilijk op te ruimen.
Wetenschappers hebben het fenomeen inmiddels beschreven in peer-reviewed literatuur. Een studie uit 2019 noemt plastic roest een potentiële nieuwe bedreiging voor rotskusten in het Antropoceen. Een artikel uit 2022 plaatst het in een bredere categorie rots-achtigen die uit mariene vervuiling kunnen ontstaan, doordat kunststof onder invloed van zon, zout en golfslag verandert en zich bindt aan natuurlijke materialen.
Goed om te weten
Rotskusten zijn dynamische plekken: door golfslag wordt materiaal continu vermalen en opnieuw afgezet, wat hechting en inbedding van deeltjes kan versnellen.
Microplastics: klein, maar talrijk
Grote stukken plastic veroorzaken zichtbare schade. Het hardnekkige risico zit in de fragmentatie, want kunststof vergaat niet biologisch en breekt uiteen tot microplastics die zich verder verspreiden, ook langs kusten waar veel wordt gevist. In de brondata wordt gesproken over miljarden en miljarden deeltjes microplastic die in het mariene milieu terechtkomen en daar niet vanzelf verdwijnen.
Microplastics kunnen habitats veranderen en ze kunnen in voedselketens terechtkomen. Dat raakt soorten die op en rond rotsen leven, maar ook commerciële visbestanden wanneer de deeltjes via prooidieren worden doorgegeven. De Noordzee wordt intensief gebruikt, terwijl de open doorgang naar de Atlantische Oceaan extra aanvoer van drijvend afval mogelijk maakt.
Wat Nederland en Europa ermee moeten, begint bij meten
Plastic roest maakt duidelijk dat kustvervuiling ook een vraag naar monitoring oproept: waar zit het vast, hoe diep, en hoe snel breidt het zich uit. Het gaat om waarnemingen op meerdere plekken en in meerdere jaren, met studies in 2019 en 2022 als ijkpunten. Dat geeft beleidsmakers houvast, met een nieuw type afval dat je kunt inventariseren op rotskusten.
Bij reguliere kustinspecties en ecologische surveys kan systematisch geregistreerd worden waar roestkleurige kunststofkorsten voorkomen, zodat duidelijk wordt of het om lokale uitzonderingen gaat of om een patroon langs Europese rotskusten dat sinds de eerste waarnemingen in 2016 al bijna tien jaar zichtbaar is.
