Nadat er mensen zijn gestorven door een uitbraak aan boord van het Nederlandse cruiseschip MV Hondius, staat het hantavirus volop in het nieuws. Maar wat is dit virus eigenlijk, hoe gevaarlijk is het, en moeten we ons zorgen maken nu blijkt dat het risico erop toeneemt door klimaatverandering?
Een oud virus in een nieuw jasje
Het hantavirus is geen nieuwe bedreiging, maar een verzamelnaam voor een groep virussen die worden verspreid door knaagdieren zoals muizen en ratten. Er bestaan tientallen varianten. Sommige zijn nauwelijks merkbaar, andere kunnen dodelijk zijn. Het virus is al decennia bekend bij wetenschappers, maar wint nu opnieuw aan aandacht door een ongewone uitbraak op volle zee.
Waar komt het virus vandaan?
Hantavirussen worden verspreid door knaagdieren. Deze worden zelf niet ziek van het virus, maar kunnen wel andere knaagdieren en mensen besmetten. Ook dieren die er gezond uitzien, kunnen het virus bij zich dragen. Het virus zit in de ontlasting, urine en het speeksel van besmette dieren.
Besmetting kan verrassend eenvoudig plaatsvinden. Vooral stofdeeltjes vormen een risico: wanneer opgedroogde uitwerpselen of nestmateriaal worden verstoord, kunnen virusdeeltjes via de lucht worden ingeademd. Dat gebeurt bijvoorbeeld tijdens het schoonmaken van schuren, zolders, opslagruimtes of vakantiehuisjes waar muizen hebben gezeten.
Hoe besmettelijk is het?
Voor de meeste varianten geldt: het virus gaat niet van mens op mens. De uitzondering is het Andesvirus uit Zuid-Amerika, en dat is precies de variant die op de MV Hondius opdook. Het Andesvirus is het enige hantavirus dat van mens op mens overdraagbaar is, maar dit vereist doorgaans nauw en langdurig contact.
De incubatietijd — de tijd tussen besmetting en het optreden van ziekte — kan variëren van enkele dagen tot zestig dagen. Meestal duurt dit twee tot vier weken.
Hoe gevaarlijk is het?
Dat hangt sterk af van de variant. In Nederland komen drie soorten hantavirussen voor. In 90% van de gevallen krijgt iemand geen klachten. Als mensen wel ziek worden, lijken de klachten vaak op griep. De sterfte door in Europa voorkomende hantavirussen is erg laag, kleiner dan 1%.
Het Andesvirus is een heel ander verhaal. Tot 30 tot 50 procent van de mensen kan aan dit virus overlijden. Dat maakt de uitbraak op de Hondius zo alarmerend: dit is een Zuid-Amerikaanse variant die normaal gesproken niet in Europa voorkomt.
De uitbraak op de MV Hondius
Het Nederlandse echtpaar zou het hantavirus hebben opgelopen tijdens een vogelspottocht in de Argentijnse plaats Ushuaia, waarbij ze bij een stortplaats in contact kwamen met knaagdieren die het virus bij zich droegen. Op 1 april 2026 gingen ze aan boord van de MV Hondius. Al na vijf dagen werd de man ziek, en op 11 april overleed hij aan boord.
Vanaf 9 mei waren in totaal acht gevallen gemeld, waarvan zes bevestigd. Het schip had passagiers en bemanningsleden aan boord uit 23 landen, waaronder negen EU/EEA-landen. Gezondheidsautoriteiten over heel Europa zijn nu druk bezig reizigers op te sporen die mogelijk in contact zijn geweest met besmette personen.
Wereldwijd beeld: hoeveel mensen raken besmet?
Wereldwijd komen jaarlijks naar schatting 10.000 tot 100.000 besmettingen of meer voor, de meeste in Azië en Europa. Vooral in China en Korea zijn er vele duizenden gevallen per jaar. In Europa gaat het om enkele duizenden gevallen.
In Duitsland zijn de schommelingen groot. In de jaren 2001–2021 werden in totaal bijna 16.000 menselijke hantavirusgevallen geregistreerd, met duidelijke pieken in 2007, 2010, 2012, 2017, 2019 en 2021. Die pieken hangen samen met jaren waarin de populaties van knaagdieren explosief groeien — de zogenoemde muizenjaren. In België ziet men eenzelfde patroon.
De rol van klimaatverandering
Hier wordt het verhaal onrustwekkender. Onderzoek heeft aangetoond dat klimaatverandering mogelijk invloed heeft op de verspreiding van knaagdieren en dus het risico op hantavirus besmettingen. Veranderingen in temperatuur en neerslag kunnen de leefomstandigheden voor knaagdieren verbeteren, wat leidt tot een verhoogd risico op infecties bij mensen.
Dankzij de mildere temperaturen produceren eiken en beuken meer voedsel voor knaagdieren, waardoor hun populaties groeien. In België steeg het jaarlijkse aantal gevallen van hantavirus de afgelopen decennia structureel. Meer muizen betekent meer kans op contact, en dus meer kans op besmetting.
Hantavirus versus covid: wat zijn de verschillen?
De vergelijking met covid-19 dringt zich op, maar is op de meeste punten niet terecht. Covid verspreidde zich razendsnel omdat het via gewone ademhaling van mens op mens ging. Hantavirus mist die motor volledig. Het pandemiepotentieel van hantavirus is op dit moment laag. Het virus verspreidt zich voornamelijk via knaagdieren, niet van mens op mens. Zonder een mutatie die efficiënte mens-op-mensbesmetting mogelijk maakt, blijft een scenario zoals in 2020 onwaarschijnlijk.
Wel zijn er lessen getrokken uit de coronapandemie. Vaccins werden tijdens covid binnen twaalf maanden ontwikkeld, een ongekend tempo. Die kennis staat klaar als het ooit nodig is. Voor hantavirus bestaat echter nog geen goedgekeurd vaccin in Europa.
Moet je je zorgen maken?
Voor de gemiddelde Nederlander is het risico klein. Toch zijn er drie ontwikkelingen die virologen in de gaten houden. Ten eerste vergroot klimaatverandering het leefgebied van knaagdieren. Ten tweede duiken nieuwe varianten op, ook in Afrika waar het virus eerder niet endemisch was. En ten derde laat de uitbraak op de Hondius zien dat zelfs een klein en zeldzaam virus een enorme gezondheidscrisis kan veroorzaken voor de direct betrokkenen.
De praktische boodschap is simpel: ga niet met blote handen aan de slag in een schuur of vakantiehuisje waar tekenen zijn van muizen. Gebruik een mondkapje bij het schoonmaken van muizennesten, en was goed je handen. Het virus is oud, maar de voorzorgsmaatregelen zijn dat ook.
Blijf op de hoogte met de nieuwsbrief. Meld je hier aan.
( Je kunt ons ook steunen door lid te worden of te doneren )
