Waar gaat dit over
Staan we aan het begin van een Derde Wereldoorlog of is deze al begonnen? Het idee klinkt dramatisch, maar de gebeurtenissen van de afgelopen maanden, vooral in relatie tot de Verenigde Staten onder president Donald Trump, hebben de wereldorde op scherp gezet met naast militaire dreiging, ook de inzet van economie, media en de rechtsorde als wapens.
Waarom wil je dit lezen
De term “wereldoorlog” roept beelden op van massale gevechten en formele oorlogsverklaringen. Maar wat als de oorlog die we nu zien niet aan een klassiek front te herkennen is, maar juist bestaat uit geopolitieke impulsen, institutionele ontwrichting en brede ideologische strijd? Dit artikel helpt je die complexe dynamiek te begrijpen. Geupdated na de aanval op Iran.
Het einde van de internationale orde
Als meest recente schending van de internationale orde heeft de VS samen met Israel Iran aangevallen, nadat het in januari 2026 een militaire operatie uitvoerde in Venezuela, waarbij president Nicolás Maduro en zijn echtgenote werden gevangen genomen en naar New York zijn gebracht om voor de Amerikaanse rechter te verschijnen. Eerdere schendingen vonden plaats in Oekraïne en in Gaza door respectievelijk Rusland en Israel. Dreigingen van bezetting rond Groenland (door de VS) en Taiwan (door China) dragen verder bij aan de spanningen en lokale conflicten, zoals in Soedan, Thailand, India of Syrië worden daar zelfs vaak bij vergeten. Deze militaire conflicten vinden verspreid over vrijwel de hele wereld plaats, maar ze staan niet los van elkaar. Bij de meeste conflicten zijn meer partijen betrokken dan alleen de frontstaten.
Conflicten op meerdere fronten
Formele oorlogsverklaringen zijn sinds 1945 niet meer gebruikelijk, maar dat betekent niet dat staten geen oorlog voeren. Tegenwoordig zijn conflicten diffus, met militaire, economische, maatschappelijke en juridische instrumenten tegelijk. Tegen deze achtergrond kunnen we de huidige situatie als volgt beschrijven:
Oorlog tegen staten, traditionele militaire agressie
De Amerikaanse actie in Venezuela en dreigementen richting Colombia, Mexico en Groenland wekken het beeld van groeiende spanningen als gevolg van militair ingrijpen. We zien het terug in de intimidatie van China richting Taiwan en de Filipijnen, in de genocide in Gaza en in Soedan.
Oorlog tegen het klimaat door terugtrekken uit verdragen
De VS hebben zich onder Trump herhaaldelijk teruggetrokken uit internationale verdragen en multilaterale instellingen. Dit draagt bij aan een bredere ontkoppeling van wereldwijde samenwerking rond klimaat, handel en mensenrechten. Analisten noemen dit een “open conflict met het wereldbestel”. Naast deze acties die direct tegen klimaatbescherming zijn gericht ondervindt het klimaat verdere schade door militair ingrijpen, verhoogde productie van wapens en hogere economische en maatschappelijke kosten als gevolg van de heersende conflicten.
Oorlog tegen democratie en samenleving met sabotage en tweedracht
Grote autoritaire staten zijn voortdurend actief om tweedracht te zaaien in democratische landen (onder andere door nepnieuws en valse informatie) en deze samenlevingen te destabiliseren door sabotage. Binnen de VS zelf zijn er serieuze zorgen over democratische normen en de rechtsstaat. Betrokkenheid van het leger bij binnenlandse politiek en het actief ondermijnen van onafhankelijkheid van instellingen zijn hier kenmerken van. Kritische stemmen waarschuwen dat dit parallellen vertoont met anti-democratische trends van vroeger.
Economische wapens
Alle grootmachten zetten herhaaldelijk economische maatregelen in om elkaar schade toe te brengen en om hun argumenten kracht bij te zetten. Die resulteren in schaarste aan vitale producten en grondstoffen en aan hogere prijzen.
Kijken naar het verleden: organiseren in tijden van crisis
Wanneer samenlevingen geconfronteerd worden met existentiële bedreigingen, nemen vormen van verzet vaak nieuwe gedaanten aan. In de twintigste eeuw waren dat massabewegingen, verzetsnetwerken en internationale solidariteitsorganisaties. Vandaag zien we vooral:
• Transnationaal activisme, gericht op mensenrechten, milieu en democratie;
• Digitale verzetsnetwerken, met snelle mobilisatie via sociale media en online platforms;
• Juridische strategieën, door ngo’s en internationale tribunalen om staten aan internationale normen te houden.
Het besef dat oorlog niet altijd begint met een salvo, maar met het geleidelijk afbreken van regels en normen, draagt bij aan nieuwe vormen van verzet.
De voorstelbaarheid van science-fiction
In de science-fiction- en maatschappijkritische literatuur kun je veel voorbeelden vinden van wat oorlog kan betekenen in een vernetwerkte wereld. Denk aan werken waarin conflicten niet alleen tussen landen plaatsvinden, maar tussen systemen. Daarbij hoeft het niet altijd om technologie te gaan, zoals in het bekende 1984 van George Orwell of The Martian Chronicles van Ray Bradbury. Deze laatste schreef ook Fahrenheit 451, waarin boekverbranding en censuur centraal staan. Recent schreef Paul Lynch het aangrijpende Prophet Song, waarin Ierland plots in een burgeroorlog belandt.
Deze verhalen voorspellen niet, maar ze helpen wel om te zien hoe brede concepten van oorlog, conflict in de samenleving en misbruik van macht zich kunnen vermengen.
Erkenning van de definitieve breuk
Premier Mark Carney van Canada hield een belangrijke toespraak op het World Economic Forum in Davos. Carney schetst de huidige breuk in de wereldorde en roept middelgrote landen op om te stoppen met doen alsof het oude systeem nog werkt, en zich te verenigen in een sterk blok.
Carney spreekt over een “rupture, not a transition”. Geen geleidelijke verschuiving, maar een breuk. De wereld is beland in een tijdperk van concurrerende grootmachten waarin macht nauwelijks nog wordt begrensd. Een op regels gebaseerde wereldorde blijkt grotendeels fictie.
Zoals hij het samenvat met een klassieke verwijzing: “The strong can do what they can, and the weak must suffer what they must.”
Die gedachte wordt vaak gepresenteerd als onvermijdelijk. En precies daarom, waarschuwt Carney, passen landen zich aan, houden ze zich gedeisd en hopen ze dat meebewegen veiligheid oplevert. Niet dus.
Decennialang profiteerden landen als Canada (en Europa) van het internationale systeem. Ze wisten dat het verhaal niet helemaal waar was, dat regels selectief werden toegepast en dat machtigen zichzelf uitzonderden. Maar het systeem leverde schijnbaar stabiliteit op. Dat werkt niet meer.
Wat kan Europa doen?
Waar economische verwevenheid ooit werd gepresenteerd als wederzijds voordeel, is ze nu een wapen geworden. Handel, financiële infrastructuur en toeleveringsketens worden ingezet als drukmiddel. In zo’n wereld, zegt Carney, kun je niet blijven doen alsof integratie automatisch veiligheid oplevert.
Multilaterale instellingen staan onder druk en landen zoeken naar strategische autonomie. Dat is begrijpelijk, maar een wereld van forten is volgens Carney “poorer, more fragile and less sustainable”.
Een derde weg voor middelgrote landen
Grootmachten kunnen zich voorlopig permitteren alleen te opereren. Middelgrote landen niet. Wie alleen bilateraal onderhandelt met een hegemon, onderhandelt vanuit zwakte. Dat noemt Carney geen soevereiniteit, maar “the performance of sovereignty while accepting subordination”. Soeverein spelen terwijl je een ondergeschikte rol accepteert.
Zijn alternatief is wat hij “value based realism” noemt. Principieel én pragmatisch. Vasthouden aan waarden als mensenrechten, territoriale integriteit en het verbod op geweld, maar zonder illusies over een wereld die vanzelf meewerkt.
Dat vraagt om nieuwe coalities, wisselend per onderwerp, met landen die genoeg gedeelde belangen hebben om samen te handelen. Niet naïef multilateralisme, maar functionele samenwerking.
Wat betekent dat concreet? Carney is opvallend expliciet:
• Stop met doen alsof de regels gebaseerde orde nog functioneert zoals beloofd
• Benoem machtsmisbruik, ook wanneer het van bondgenoten komt
• Pas dezelfde standaarden toe op vriend en vijand
• Bouw economische en strategische weerbaarheid om minder chanteerbaar te zijn.
Alleen wie de realiteit onder ogen ziet kan soeverein zijn.
Canada als testcase
Carney presenteert Canada als voorbeeld van hoe middelgrote landen kunnen handelen: investeren in binnenlandse kracht, diversifiëren van partnerschappen en openlijk erkennen dat het oude systeem niet terugkomt. “Nostalgia is not a strategy.” (Nostalgie is geen strategie)
De inzet is groter dan nationaal belang. Middelgrote landen hebben het meeste te verliezen in een wereld van forten, maar ook het meeste te winnen bij echte samenwerking.
Carneys boodschap is ongemakkelijk maar helder. De wereldorde is niet tijdelijk ontspoord, ze is fundamenteel veranderd. Wie blijft doen alsof dat niet zo is, houdt een leugen in stand.
De macht van middelgrote landen begint niet bij spierballen, maar bij eerlijkheid. Bij het durven benoemen van wat niet meer werkt en het gezamenlijk bouwen aan iets nieuws. Of, in de geest van Havel: stoppen met meespelen in een toneelstuk dat niemand meer gelooft.
Conclusie
Een Derde Wereldoorlog in klassieke zin is (nog) niet officieel begonnen. Er zijn geen formele oorlogsverklaringen tussen grootmachten zoals in 1914 of 1939. Maar wat we wel zien, is een complex web van conflicten: geopolitieke botsingen, institutionele ontwrichting en ideologische strijd.
Als de geschiedenisboeken van de toekomst spreken over de “aanloop tot WO3”, dan is dat waarschijnlijk omdat de huidige schaal en impact van deze conflicten lijken op de manier waarop eerdere wereldoorlogen ontstonden. Niet door één moment, maar door cumulatie van beslissingen, machtsspel en institutionele erosie. De erkenning van de inzet van meerdere disciplines en sectoren als wapen zou je echter kunnen interpreteren als een nieuwe, hybride vorm van oorlog voeren.
De vraag die we ons vandaag moeten stellen is niet alleen of er een derde wereldoorlog is begonnen (in hybride vorm), maar hoe we kunnen voorkomen dat deze zich ontpopt tot een catastrofe voor menselijkheid, klimaat en democratie.
Want mogelijk is er meer aan de hand: een oorlog tegen de wereld.
[ Dit bericht werd eerst gepubliceerd op 23 januari 2026]
Blijf op de hoogte met de nieuwsbrief. Meld je hier aan.
( Je kunt ons ook steunen door lid te worden of te doneren )
