Onder Maastricht ligt een doolhof van duizenden gangen waarin mensen zijn verdwaald en pas jaren later werden gevonden

Een lamp valt kapot en de weg terug is ineens niet meer te zien. Vanaf de middeleeuwen zaagden blokbrekers onder de Sint-Pietersberg mergel uit voor de bouw en lieten zo een wirwar van doorgangen achter. Volgens een Maastrichtse legende raakten vier paters in 1640 de draad kwijt waarmee ze hun weg naar buiten wilden vinden. Van twee jongeren die na een kapotte lamp verdwaalden, werden de lichamen drie weken later gevonden: een ongeval dat verklaart waarom bezoekers van Grotten Noord en Grotten Zonneberg alleen met een gids naar binnen gaan.

Onder de heuvel tellen de kilometers snel op

Wie op de Sint-Pietersberg staat, ziet een heuvel van ruim 100 meter hoog. Hij ligt ten zuiden van Maastricht en loopt door tot in België. Onder je voeten strekt het gangenstelsel zich veel verder uit dan je vanaf de heuveltop zou vermoeden. Een schatting komt uit op zo’n 20.000 gangen, samen ongeveer 200 kilometer lang.

Daarbij maakt het uit wélk deel je meetelt. Natuurmonumenten noemt voor het Nederlandse deel ongeveer 250 kilometer aan gangen. Dat verschil laat zich niet oplossen door alle getallen op één hoop te gooien. Onder de naam Sint-Pietersberg vallen meer gangen dan alleen het ooit grootste aaneengesloten deel.

Goed om te weten Het historisch grootste aaneengesloten gangenstelsel besloeg ongeveer 100 hectare. Voor dat deel wordt zo’n 150 kilometer aan gangen genoemd.

De mummies horen bij een volksverhaal

Een draad die je naar buiten moet leiden en die je toch kwijtraakt, maakt de legende over de paters zo beklemmend. De Nederlandse Volksverhalenbank bewaart daarnaast een verhaal waarin verdwaalde mensen pas jaren na hun dood als mummies worden gevonden. Dat is een volkssage over de berg, geen vastgesteld verslag van zo’n vondst.

Ook over de paters blijft het bij een overgeleverd verhaal. De ene versie noemt jezuïeten, de andere franciscanen. Hun vermeende lot vertelt dus vooral iets over hoe Maastrichtenaren zich het gevaar van de gangen voorstelden; het levert geen bewijs dat het precies zo is gebeurd.

Dat onderscheid doet ertoe bij het ongeval met de jongeren. Hun lichamen werden na drie weken gevonden. Het beeld van mensen die pas jaren later opduiken, komt uit de verhalen. Juist doordat beide soorten vertellingen over dezelfde berg gaan, lopen ze makkelijk door elkaar.

De gangen dienden voor veel meer dan mergel

De blokbrekers werkten met de hand. Hun mergelblokken werden onder meer gebruikt voor de nabijgelegen hoeves Zonneberg en Lichtenberg. Zo kreeg het werk onder de heuvel bovengronds een bestemming, terwijl de uitgezaagde ruimte daaronder achterbleef.

• In 1794 vond in de gangen een grote explosie plaats. Volgens de overlevering gebeurde dat bij een poging om Fort Sint Pieter op te blazen; die oorzaak staat dus niet vast.
• In april 1942 werden Nederlandse kunstschatten in de grotten ondergebracht om ze tegen bombardementen te beschermen. Daaronder was Rembrandts De Nachtwacht.

Dezelfde ondergrondse ruimtes speelden daarmee heel verschillende rollen. Ze leverden bouwsteen en boden tijdens de Tweede Wereldoorlog een schuilplaats aan schilderijen. Ook raakten ze verbonden aan een verhaal over Fort Sint Pieter. Aan die geschiedenis kun je zien waarom de gangen meer zijn dan een spannend decor voor legendes.

De hoogte helpt je niet aan een richting

De gangen kunnen tussen de 2 en 10 meter hoog zijn. Zo’n hoge doorgang klinkt overzichtelijk, maar de vele gangen lijken grotendeels op elkaar. Als herkenningspunten ontbreken, zegt de ruimte om je heen weinig over welke kant de uitgang op ligt.

Daarom is het verstandig de verhalen over de berg niet allemaal op dezelfde manier te lezen. De sage over de mummies blijft een sage; het ongeval laat zien dat verdwalen ook zonder zo’n verhaal ernstige gevolgen kan hebben. Een gang onder de Sint-Pietersberg is doorgaans 3 tot 5 meter breed.