Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Bij Bornholm ligt naar schatting 32.000 ton chemische munitie op de zeebodem. Deense en Letse vissers haalden er al resten van in hun netten binnen, terwijl doorgeroeste wapens inmiddels gif lekken.
Als chemisch afval los komt van de zeebodem wordt het extra gevaarlijk. Foto: iStock – Jeffrey Lee
Een kabel over de zeebodem leggen klinkt als routinewerk, totdat er oude chemische munitie in de weg ligt. Volgens HELCOM werd na de Tweede Wereldoorlog naar schatting 40.000 ton van die munitie in de Oostzee gedumpt, waaronder zo’n 2.000 ton chemische strijdmiddelen ten zuiden van Gotland. In de helft van de onderzochte sedimentmonsters rond gedumpte wapens zijn afbraakproducten van mosterdgas gevonden. Ook voor de aanleg van windparken en onderzeese kabels roept die erfenis een vraag op: hoe voorkom je dat werknemers en materieel met de munitie in aanraking komen?
Een vangst die brandwonden achterlaat
Voor vissers is een brok uit een oud wapen geen onschuldige bijvangst. Er zijn gevallen vastgelegd waarin vissers brandwonden opliepen na contact met chemische stoffen uit de munitie. Ook besmetting van vis is gedocumenteerd. Je hoeft de wapens dus niet op te graven om ermee in aanraking te komen, want een net kan ze al boven water brengen.
Mosterdgas heet ook yperiet en kan ernstige brandwonden veroorzaken. Dat gevaar blijft bestaan zolang de inhoud van de wapens niet is verdwenen. Deense inspecties wijzen erop dat duizenden tonnen granaten met mosterdgas en sarin door roest zijn gaan lekken. Voor de visserij betekent dat een risico dat zich zowel op de zeebodem als aan boord kan voordoen.
Bij Bornholm liggen ook andere gifstoffen
Het verschil tussen munitie en de inhoud ervan is belangrijk. Bij Bornholm gaat het naar schatting om 11.000 ton chemische strijdmiddelen binnen de daar gedumpte wapens. Mosterdgas is de bekendste stof, maar er liggen volgens onderzoek ook granaten met fosgeen, tabun en stikstofmosterdgas. Welke stof vrijkomt, hangt dus af van het wapen dat doorroest of wordt geraakt.
De dumpplekken liggen bovendien niet allemaal bij elkaar. De locatie ten zuiden van Gotland bevindt zich ongeveer 50 mijl uit de kust van het Zweedse eiland. Dat maakt het probleem groter dan één af te zetten plek op zee, omdat vissers en bedrijven die werkzaamheden op de bodem plannen met verschillende gebieden te maken hebben.
Goed om te weten Naast de Oostzee kwam tussen 1919 en 1980 wereldwijd ten minste 76.000 ton mosterdgas langs kusten in zee terecht.
Wat ooit een snelle oplossing leek, roest nu weg
Vanaf 1945 dumpten de geallieerden en de Sovjet-Unie chemische wapens in de Oostzee. Zo raakten ze voorraden kwijt die na de Tweede Wereldoorlog waren overgebleven. De verpakking was alleen niet bestand tegen een verblijf van tientallen jaren op de zeebodem. Inmiddels kan de inhoud uit aangetaste granaten in de omgeving terechtkomen.
De risico’s staan al lang op papier. HELCOM, het samenwerkingsverband van landen rond de Oostzee, bracht in 1994 zijn eerste rapport over de gedumpte chemische munitie uit. Een latere schatting van HELCOM laat zien dat het om een enorme hoeveelheid gaat, al lopen de schattingen van het totale tonnage uiteen. En wat op de bodem achterblijft, verandert ondertussen door corrosie.
Zeewind brengt de oude wapens dichterbij
Voor de Europese energietransitie is de Oostzee ook een plek voor windparken op zee. Bij de aanleg kunnen werkzaamheden op de bodem oude munitie raken. HELCOM noemt daarnaast het leggen van pijpleidingen als activiteit waarbij werknemers en apparatuur ermee in aanraking kunnen komen. Dat risico speelt dus al tijdens de bouw, voordat een windpark stroom levert.
Virginijus Sinkevičius, destijds EU-commissaris voor Milieu, Oceanen en Visserij, wees op de omvang van de opruimklus. De aanwezigheid van mijnen en chemische wapens kan de bouw van windparken op zee in gevaar brengen. Voor nieuwe projecten maakt dat kennis van de zeebodem belangrijk, omdat vooraf duidelijk moet zijn waar werkzaamheden oude wapens kunnen raken.
Over het onderzoek
Geochemicus Jacek Bełdowski van het Institute of Oceanology van de Poolse Academie van Wetenschappen in Sopot onderzoekt de Oostzeebodem al jaren met onderzoeksteams. Hij werkte ook mee aan CHEMSEA, een project dat tussen 2011 en 2014 de toestand van gedumpte munitie en de bijbehorende risico’s onderzocht. Het team nam in de Oostzee sediment- en watermonsters rond de wapens.
Die metingen laten zien wat er uit de wapens in de zeebodem terechtkomt. HELCOM bracht in 2019 een geactualiseerd rapport uit over de gedumpte munitie; het onderzoek naar gevaarlijke voorwerpen op de Oostzeebodem kreeg in 2024 en 2025 een vervolg.
