Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Op 11 november gaan kinderen met lampionnen langs de deuren in delen van Nederland. De regionale verschillen hangen samen met een oude scheidslijn die het land lang verdeelde.
Zo werd Sint Maarten in 1959 in de Zaanstreek gevierd. Foto: Wim van Rossem for Anefo, CC0, via Wikimedia Commons
Een liedje aan de voordeur, een snoepje als beloning: zo werkt het Sint-Maartenfeest. Onderzoek uit 1997 wees Limburg, Noord-Holland, Friesland, Drenthe en Groningen aan als kerngebieden, terwijl recentere bronnen ook Noord-Brabant noemen. Waar het feest wortel schoot, laat zich dus niet in één sluitende lijst vangen. Wie die verspreiding wil begrijpen, komt uit bij Martinus van Tours en het verzuilde Nederland.
In Amsterdam-Noord begon de lampion als koolraap
Een lampion hoefde niet van papier te zijn. In Amsterdam-Noord vierden kinderen tot na de Tweede Wereldoorlog Sinteremaarten met een uitgeholde koolraap of suikerbiet waarin een lichtje brandde. Zo zag hetzelfde feest er zelfs binnen Nederland van plaats tot plaats anders uit.
Achter het feest staat een man die al in het jaar 397 stierf. Martinus van Tours overleed op 8 november 397 en werd drie dagen later begraven. De Katholieke Kerk herdenkt hem op zijn begrafenisdag. Het Meertens Instituut beschrijft het feest dat rond hem ontstond als een katholiek bedelfeest, waarin licht en delen centraal staan.
Een katholieke heilige paste niet aan elke voordeur
Martinus was tijdens zijn leven een Hongaars-Romeinse ridder. Hij geldt als grondlegger van het katholicisme in het vroegere Gallië. Daarmee had het feest in Nederland een duidelijke religieuze achtergrond, juist in een tijd waarin katholieken en protestanten veelal hun eigen verenigingen, scholen en gebruiken hadden. Die scheiding heet verzuiling.
Peter Jan Margry, hoogleraar Europese etnologie aan de Universiteit van Amsterdam en senior onderzoeker bij het Meertens Instituut, ziet daarin een belangrijke verklaring voor de beperkte verspreiding. Een feest rond een katholieke heilige sloeg in protestantse kring vroeger niet vanzelf aan.
‘Een protestant vierde vroeger geen feest waarbij een katholieke heilige centraal stond.’ Peter Jan Margry.
Die verklaring dekt niet iedere straat op de huidige kaart. Tradities kunnen verdwijnen en later terugkomen. De religieuze herkomst vertelt dus vooral waarom het feest lange tijd op sommige plekken wél en op andere plekken nauwelijks voet aan de grond kreeg.
De kaart heeft rafelranden
Vooral bij Noord-Brabant lopen de beschrijvingen uiteen. Sommige recentere overzichten rekenen de provincie tot de streken waar het feest traditioneel leeft; een andere indeling doet dat niet. Ook binnen Noord-Holland is een provincienaam grofmazig: West-Friesland en Kennemerland worden afzonderlijk als feestgebieden genoemd.
Amsterdam laat zien waarom zo’n kaart kan verschuiven. Daar werd het feest honderden jaren niet meer gevierd, tot het enkele decennia geleden in de buitenwijken weer opdook. Inmiddels wordt het er al jarenlang intensief gevierd. Het historische beeld van een hele provincie kan afwijken van wat je in een wijk ziet.
Ook buiten de gebieden waar de viering vanouds stevig stond, komt Sint-Maarten voor. Soms brachten mensen die ergens anders vandaan verhuisden de gewoonte mee. Dat maakt het lastig om op basis van één lijst te voorspellen of er bij jou op de avond van het feest wordt aangebeld.
Sinterklaas nam een andere afslag
Margry noemt Sinterklaas de uitzondering op de oude religieuze scheidslijn. Ook dat feest heeft katholieke wortels. De nadruk daarop verdween gaandeweg. Daardoor werd het volgens hem tot voor kort min of meer door de hele samenleving gedragen. Bij Sint-Maarten bleef het regionale karakter sterker zichtbaar.
De viering stopt niet bij de Nederlandse grens. Ze bestaat ook in delen van België, Noord-Frankrijk en sommige Duitstalige gebieden, en daarnaast in Zuid-Zweden. In Denemarken valt de viering zelfs een dag eerder, op 10 november. Lokale gewoonten bepalen dus mede wanneer en hoe mensen het feest vieren.
Over het onderzoek
Het onderzoek uit 1997 bracht in kaart waar de viering toen nog vrij actueel was. Het is geen vaste kaart voor nu: latere beschrijvingen bakenen feestgebieden anders af. Voor Noord-Holland worden West-Friesland en Kennemerland apart genoemd.
