Vier kilometer onder het ijs van Antarctica ligt een meer dat 15 miljoen jaar afgesloten was, tot Rusland erin boorde

Alsof je een afgesloten kelder opent waarvan niemand weet wat er al miljoenen jaren binnen gebeurt: zo voelde de doorbraak onder het Vostok-onderzoeksstation. De Russische boorcampagne was al in de jaren zeventig en tachtig begonnen, nog voordat duidelijk was dat onder het ijs een meer lag dat met zijn lengte van ongeveer 250 kilometer groter is dan welk Nederlands meer ook. Misschien zaten er micro-organismen die zich zonder zonlicht en onder enorme druk hadden aangepast, maar de gebruikte boorvloeistoffen maakten elke vondst ook meteen kwetsbaar voor twijfel.

Het water sloot het gat zelf weer af

Op het moment dat de boor door de laatste ijslaag kwam, gebeurde er iets wat de onderzoekers goed konden gebruiken. Het water uit het meer stond onder hoge druk, schoot het boorgat in en vroor daar meteen vast. Zo ontstond een natuurlijke ijsprop tussen de boor en het meer.

Die prop moest voorkomen dat boorvloeistof verder het water in kon trekken. Bij zo’n diepe boring kan zelfs een kleine hoeveelheid vreemde stof jarenlang twijfel zaaien over wat je later in een monster aantreft.

Een meer ter grootte van een kleine provincie

Het Vostokmeer is het grootste van ruim 400 bekende meren onder het Antarctische ijs. Zulke meren heten subglaciaal: ze liggen onder een gletsjer of ijskap, volledig afgesneden van de open lucht.

• De maximale breedte is 50 km.
• De oppervlakte ligt tussen 12.500 en 14.000 km².
• De gemiddelde diepte bedraagt ongeveer 432 meter.
• Het geschatte volume komt uit op 5.400 km³ water.

Dat zijn forse afmetingen voor een plek waar je aan de oppervlakte niets van ziet. Onder het ijs ligt een enorm watersysteem dat zich over honderden kilometers uitstrekt.

Leven op een plek zonder zon

De grote wetenschappelijke vraag zat in het water zelf. Onderzoekers hoopten sporen te vinden van micro-organismen die al heel lang leven met totale duisternis, hoge druk en weinig voedingsstoffen.

Dat zou bijzonder zijn, al is het geen bewijs dat er ook echt onbekende soorten rondzwommen. Een watermonster uit zo’n afgesloten omgeving is pas overtuigend als onderzoekers kunnen uitsluiten dat gevonden materiaal onderweg van de boor of de boorvloeistof is meegekomen.

Goed om te weten
Het Vostok-onderzoeksstation ligt op de koudste plek die ooit op aarde is gemeten. Op 21 juli 1983 werd daar -89,2 graden Celsius geregistreerd.

De boorvloeistof bleef een heikel punt

De boring gebruikte kerosine en later freon om het boorgat open te houden. Juist die middelen maakten andere wetenschappers bezorgd: als ze het meerwater zouden bereiken, kon het oorspronkelijke ecosysteem vervuild raken.

Je wilt een uitzonderlijk afgesloten omgeving onderzoeken, maar om er te komen moet je eerst een tunnel maken door kilometers ijs. De natuurlijke ijsprop was daarom een belangrijke veiligheidsbarrière, al nam die de discussie over mogelijke verontreiniging niet helemaal weg.

De uitslag bleef voorlopig omstreden

Na 2012 kwamen er geen breed geaccepteerde bevestigingen van specifieke nieuwe micro-organismen uit het Vostokmeer. Resultaten bleven lastig te beoordelen door precies dat risico op besmetting tijdens het boren.

Hoe beter een plek van de buitenwereld is afgesloten, hoe belangrijker het wordt om vóór de eerste boring al vast te leggen hoe monsters schoon en controleerbaar blijven.

Over het onderzoek

De expeditie werd uitgevoerd vanuit het Vostok-onderzoeksstation door wetenschappers van het Arctic and Antarctic Research Institute. De boring liep met onderbrekingen ruim twee decennia, voordat de boor op 5 februari 2012 het meer bereikte.

Nieuwe analyses krijgen alleen gewicht als ze kunnen laten zien dat eventueel gevonden leven werkelijk uit het meerwater komt.