Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
De brand bij Pedrógão Grande kostte in 2017 minstens 64 mensen het leven. Portugal legde daarna nieuwe eucalyptusplantages aan banden, maar de papierketen verplaatste de druk deels naar Galicië.
Brandweermensen die een bosbrand bestrijden. Foto: iStock – Yuri Arcurs
Een vonk bij een slecht onderhouden elektrische installatie kan in een droog bos genoeg zijn om een kettingreactie te starten. Bij de brand rond Pedrógão Grande maakten uitgestrekte eucalyptus monoculturen, opgehoopt brandbaar materiaal en aanhoudende droogte die kettingreactie veel groter. Bladeren en schors van deze snelgroeiende pulpboom bevatten olie, en brandende schors kan tot drie kilometer verderop nieuwe vuurfronten ontsteken. Ook de Europese papierketen leunt op eucalyptusplantages, onder meer in Galicië.
Van pulp tot vlammenzee
De brand liet ook een spoor van gewonden achter: meer dan 250 mensen raakten gewond rond Pedrógão Grande, waar eucalyptusbossen het vuur extra voedsel gaven. De boom groeit snel en levert veel hout voor papierpulp, maar dat voordeel heeft bij droogte een harde keerzijde.
De regionale papierketen draait dan ook al lang op deze plantages. Quercus, een Portugese milieuorganisatie, vatte de afhankelijkheid rond Pedrógão Grande zo samen:
“De pulpindustrie is in dit gebied afhankelijk van eucalyptusplantages.”
Quercus, milieuorganisatie
Een slecht onderhouden installatie van energiebedrijf EDP zette de ramp in gang. De omvang werd mede bepaald door dicht opeen staande aanplant, droogte en achterstallig beheer van het bos.
Een industrie van 845.000 hectare
Een dicht aangeplante eucalyptusplantage met slanke, hoge bomen langs een pad, typisch voor commerciële papierindustrie-teelt. Beeld: Wikimedia Commons.
Eucalyptus bedekt in Portugal ruim 845.000 hectare. Dat is 26 procent van alle bossen en 10 procent van het landoppervlak. De pulp- en papiersector levert er meer dan 1 procent van het bruto nationaal product en 5 procent van de export op.
Bedrijven als The Navigator Company, Grupo Altri, Renova en DS Smith zijn al decennialang betrokken bij de verwerking van eucalyptus tot pulp, papier en verpakkingsmateriaal.
Net over de grens ligt een tweede zwaartepunt. In Galicië besloeg eucalyptus in 2022 409.026 hectare, goed voor 28 procent van de bosmassa in die Spaanse regio. ENCE is daar de belangrijkste afnemer voor de pulpindustrie.
Monoculturen maken vuur moeilijk te stoppen
Tussen 2011 en 2020 bestond 83 procent van het verbrande gebied in Portugal uit pijnboom- en eucalyptusaanplant. Vaak ging het om monoculturen: grote stukken land met één soort boom. Als zo’n bos uitdroogt, ontbreekt de natuurlijke variatie die een vuur soms nog kan afremmen.
De eucalyptusbladeren en -schors bevatten olie en vatten daardoor makkelijk vlam. Losgeraakte, brandende schors kan tot 3 kilometer verderop terechtkomen en daar een nieuw vuurfront starten. Brandbestrijders krijgen dan meerdere brandhaarden tegelijk voor hun kiezen.
De aanleg van grootschalige pijnboom- en eucalyptusplantages in Galicië gaat terug tot het Franco-tijdperk, toen ENCE werd opgericht om herbebossing vooral te richten op hout voor de papierindustrie.
De druk verschuift naar Galicië
Na de brand van 2017 verbood Portugal de aanleg van nieuwe eucalyptusplantages. Het moratorium loopt tot 2030. Voor papierbedrijven betekende dat wel dat houtaanvoer deels naar Galicië verschoof, waar het eucalyptusareaal verder groeide.
De VN-Speciaal Rapporteur voor mensenrechten en milieu bezocht Portugal in september 2022 en zag daar uitgestrekte monoculturen. De aanbeveling was om structureel het areaal met eucalyptus te verkleinen, in plaats van alleen te vertrouwen op brandpreventie zodra het droog wordt.
- Portugal koppelt nieuwe aanplant aan een verbod dat tot 2030 geldt.
- Galicië had in 2022 al 409.026 hectare eucalyptus.
- De pulpindustrie blijft aan beide kanten van de grens een grote afnemer van het hout.
Papier uit Europa heeft ook een boskant
Voor Nederlandse consumenten is eucalyptus geen ver-van-ons-bedboom. Pulp en papier gaan door een Europese keten van plantage, fabriek en verpakking. Wie papier als duurzaam product beoordeelt, kijkt ook naar het landschap waar de vezels vandaan komen.
De brand rond Pedrógão Grande laat zien hoe nauw economische belangen en natuurbeheer hier verweven zijn. Een boom die snel grondstof levert, kan in een droog en slecht onderhouden landschap tegelijk een risico worden voor dorpen, wegen en hulpdiensten.
Het Portugese moratorium op nieuwe eucalyptusplantages blijft van kracht tot 2030, terwijl ENCE in Galicië ondertussen de belangrijkste afnemer blijft voor de pulpindustrie die op het eucalyptushout draait.
