Een wereldoorlog, of een oorlog tegen de wereld?

Regelmatig komt de vraag voorbij of de huidige oorlogen het begin zijn, of de aanloop naar een nieuwe wereldoorlog. Maar misschien is dat een verkeerde vraag. Want het lijkt er steeds meer op dat er oorlog gevoerd wordt tegen de wereld en tegen de waarden die de moderne samenleving sinds 1945 richting gaven, zoals menswaardigheid, democratie, een humane internationale rechtsorde, economische gelijkheid, transparante en waarheidsgetrouwe informatie en zorg voor milieu en klimaat. De huidige oorlog in het Midden-Oosten lijkt een escalatie van de aanval op al die waarden, die al jaren lang aan de gang is. En dat is niet minder dan een oorlog tegen de wereld.

De oorlog in het Midden‑Oosten laat opnieuw zien hoe fragiel een op fossiel gesteund wereldsysteem is. Brandende olie‑ en gasvelden zijn geen abstracte “marktverstoringen”, maar fysieke vuurzeeën die lucht, bodem en politiek tegelijk in lichterlaaie zetten.

Elke installatie die in brand staat, verbrandt in korte tijd wat anders over maanden of jaren verstookt zou worden. Met een enorme piek in uitstoot als gevolg, precies op het moment waarop klimaatverandering al versnelt en kritische grenzen overschrijdt.

Met drie klimaateffecten tegelijk: er komt veel extra CO₂ vrij, bovenop de “gewone” uitstoot. Door onvolledige verbranding ontsnappen methaan en andere koolwaterstoffen, broeikasgassen die veel krachtiger zijn dan CO₂. En de zwarte rookpluimen zitten vol roet (black carbon). Dat warmt de atmosfeer op en kan, wanneer het op sneeuw en ijs neerkomt, smeltprocessen versnellen doordat donkere oppervlakken meer zonlicht absorberen.

Lucht die je longen schraapt

Voor de mensen in de regio is het klimaatverhaal niet de eerste zorg; het is de lucht die ze inademen. De beelden van zwarte wolken boven raffinaderijen en gasinstallaties vertalen zich naar hele concrete gezondheidsrisico’s, zoals een sterke toename van het risico op kanker.

In de rookpluimen zitten fijnstof dat diep in de longen doordringt, zwavel‑ en stikstofoxiden die weer ozon en zure regen kunnen vormen, en vluchtige organische stoffen en metalen, waaronder componenten die kankerverwekkend of neurotoxisch zijn.

Boeren zien hun gewassen bedekt raken met roet; bladeren verbranden, fotosynthese wordt geremd, oogsten vallen terug. Kinderen, ouderen en mensen met hart‑ en longaandoeningen zijn het kwetsbaarst: zij betalen de prijs van elke dag dat de luchtkwaliteit extreem slecht is. Waar wij praten over ppm CO₂, praten zij over pijn, hoestbuien en volle ziekenhuizen.

Bodem en water: de sluipende gevolgen

Rook is zichtbaar, maar een groot deel van de milieuschade is dat niet. Neerslag van roet en zuren vervuilt de bodem, oppervlaktewater en op termijn het grondwater. In kustgebieden versterkt brand de risico’s van lekkage: olie en condensaat kunnen in zee terechtkomen, waar ze koraalriffen, mangroven en visbestanden aantasten. Historische voorbeelden uit Koeweit (1991) en Irak laten zien dat zulke verontreinigingen decennialang kunnen na‑ijlen, lang nadat de rook uit het nieuws is verdwenen. Kortom, hier wordt op grote schaal ecocide gepleegd door de aanvallers van de olieinstallaties.

De schokgolf door het energiesysteem

De branden zijn niet alleen een lokaal milieudrama, maar ook een schokgolf voor het mondiale energiesysteem. Productie valt weg en transport wordt riskanter of duurder.

De reflex is bekend: prijzen voor olie en gas stijgen, landen gaan koortsachtig op zoek naar alternatieve bronnen: extra LNG‑schepen, meer gas uit andere regio’s, soms zelfs heropening of opschaling van steenkoolcentrales, regeringen investeren in nieuwe fossiele infrastructuur “voor de zekerheid”: terminals, pijpleidingen, strategische voorraden.

Zo kan een oorlog die in één regio fossiele infrastructuur vernietigt, leiden tot méér fossiele capaciteit elders. De korte‑termijnlogica van energiezekerheid botst frontaal met de lange‑termijnlogica van klimaatbeleid.

Toch schuilt in dezelfde crisis ook een kans. Oorlog maakt iets zichtbaar wat in rustige tijden abstract blijft: afhankelijkheid. Opeens is “veiligheid” niet alleen een kwestie van tanks en raketten, maar ook van stopcontacten en thermostaten.

Twee reflexen vechten om voorrang:

• De oude reflex: meer van hetzelfde, maar dan ergens anders vandaan. Dat betekent nieuwe boringen, extra pijpleidingen, langere levensduur voor vervuilende centrales.
• De transitie‑reflex: als dit zó kwetsbaar is, moeten we zorgen dat we veel minder olie en gas nodig hebben. Dus versnelde isolatie, elektrificatie, hernieuwbare opwekking, efficiëntere systemen en energiebesparing.

Historisch gezien zie je vaak een mix. Na de oliecrisis in de jaren zeventig volgden zowel nieuwe fossiele projecten als een golf van energiebesparing en alternatieve energie. De vraag is welke kant nu de overhand krijgt, in een tijd waarin de overgebleven klimaatruimte veel kleiner is dan toen.

Oorlog en klimaat, kanten van dezelfde medaille

Als we iets kunnen leren van de brandende velden in het Midden‑Oosten, is het dat oorlog en klimaat niet los van elkaar staan. Zolang grote delen van de wereld draaien op fossiele bronnen uit politieke risicogebieden, zijn klimaatcrisis en oorlog twee kanten van dezelfde medaille. Oorlog is ook een aanslag op het klimaat. Niet alleen door de gevolgen van brandende olie- en gasvelden, maar ook door de oorlogsmachine zelf, de legers (ook van niet direct betrokken landen die hun paraatheid opvoeren) en hun uitstoot, en door de toekomstige wederopbouw van infrastructuur.

De aandacht omgeleid

Niet minder schadelijk is de aandacht die wordt afgeleid van de aanslagen op de rechtsorde, op de democratie, menswaardigheid, op de waarheid en transparante informatie. In de schaduw van de oorlog werkt de machtshonger van agressieve politici en miljardairs verder aan de afbraak van de wereld zoals we die kennen. Het is is een oude tactiek: oorlog beginnen als thuis de politieke grond onder de voeten te heet wordt. En die oude tactiek draagt samen met de ouderwetse oorlog bij aan de nieuwe oorlog die veel verder gaat dan het slagveld: de oorlog tegen de wereld.

Lees ook: Is de derde wereldoorlog al begonnen?