Gaat Tata Steel haar koers bijstellen?

De komst en het snelle vertrek van Donald Pols bij Tata Steel waren groot nieuws. Maar er was minder aandacht voor de inhoudelijke kant van de zaak. Wij denken dat, ook nu Pols niet bij Tata aan de slag gaat, de gebeurtenissen toch een voorbode zijn van een groene koerswijziging van Tata Steel. En er zijn meer aanwijzingen dat die er aan zit te komen.

Strijd op twee fronten

Grote zorgen over gezondheid en klimaat maken dat Tata Steel nu op twee fronten onder druk staat. Ten eerste probeert de regering Tata Steel met subsidie (maximaal 2 miljard euro) te verleiden tot actie. Er is een Joint Letter of Intent die voor oktober omgezet moet worden in een definitieve maatwerkafspraak. Deze intentieverklaring is evenwel fors afgezwakt ten opzichte van het oorspronkelijke Groen Staalplan uit 2022 van FNV en Tata Steel. De afspraak behelst alleen een fase 1 met sluiting van cokesfabriek-2 en hoogovens-7 in 2030. De andere hoogoven en cokesfabriek zouden voorlopig open blijven. Voor de gezondheid is dat half werk. En het klimaat schiet er door de overgang van steenkool naar vloeibaar gas (LNG) maar weinig mee op. Dit als gevolg van de grote uitstoot van methaan-broeikasgas die hoort bij LNG.

Daarnaast heeft Tata Steel te maken met juridische druk. Het OM doet strafrechtelijk onderzoek sinds 2022 wegens het opzettelijk lozen van schadelijke stoffen. Er ligt per december 2025 een massaclaim door omwonenden (via Stichting Frisse Wind) van minimaal €1,4 miljard. En de Omgevingsdienst legt sinds kort de hoogst mogelijke dwangsommen op vanwege te hoge uitstoot van de cokesfabrieken. Bij onvoldoende actie van Tata Steel dreigt nu voor het eerst het stilleggen van fabrieken.

Nieuwe ontwikkelingen

Het is niet waarschijnlijk is dat de voorgenomen maatwerkafspraak ongewijzigd getekend zal worden. Zo meldde directeur Hans van de Berg in een interview op 6 april dat de vervuilende cokesfabriek-1, nu buiten de afspraken blijft, onder juridische druk mogelijk toch vervroegd moet sluiten. Daarnaast is er op 7 april een ministerieel gezant aangesteld, Lodewijk Asscher, voor de afronding van de maatwerkafspraak, een late en onnodige interventie als alles op rolletjes zou lopen. En tot slot werd op 5 mei de overgang van Donald Pols van Milieudefensie naar Tata Steel wereldkundig. Een stap die bij velen verbazing wekte, maar waarschijnlijk goed past in het totale plaatje.

Harde afspraken

Pols zegt dat hij harde afspraken heeft gemaakt met de Tata Steel directie over vergroening, dat we van fossiel af moeten en dat zijn eerste resultaat bij Tata Steel er heel snel zal zijn. Dat laatste zou heel goed een versnelde sluiting van de andere cokesfabriek kunnen zijn. Sluiting van deze fabriek kan op verschillende manieren: via halvering van de productiecapaciteit of door import van ‘grijze’ cokes. Maar ook op groene wijze, door import van groen ruwijzer, gemaakt met hernieuwbare energie, in combinatie met meer schrootrecycling. Tata Steel hoeft dan niet langer zelf ijzererts te bewerken. Daarvoor is wel een extra elektrisch smeltfornuis nodig (EAF), dat Tata Steel graag zal willen meenemen in de maatwerkafspraak.

Import van groen ruwijzer

Waar groene waterstof in Nederland te duur is, vanwege te dure stroom uit wind-op-zee, ligt dit heel anders in zonnige productielanden met veel ruimte, zoals Noord-Afrika, Midden-Oosten en Australië. Daar worden sinds kort megaprojecten voor stroom op basis van zon en wind en voor groene waterstof gecombineerd met groene ruwijzerproductie. Dit ruwijzer kan geïmporteerd worden naar Nederland, is nu al competitief met ‘grijs’ staal en zal de competitie glorieus winnen wanneer de komende jaren de CO2-belasting op grijs staal aanzienlijk gaat toenemen. Tata Steel zal veel moeten gaan reizen om meerdere importdeals af te sluiten.

Vergroening van fase 1

Pols zegt dat we af moeten van fossiel (steenkool en aardgas). Daarnaast meldt Tata Steel zelf dat de huidige plannen voor overgang van aardgas op Nederlandse groene waterstof en biomethaan te duur zijn. En het is duidelijk dat de Nederlandse overheid niet bereid is om die overgang alsnog mogelijk te maken via forse structurele jaarlijkse subsidies. Er blijft in dat geval nog maar één groene optie over. En dat is, ook voor fase 1, op korte termijn beginnen met de import van groen ruwijzer. De eerste verduurzamingsfase wordt zo goedkoper en eenvoudiger. En voor gezondheid en klimaat wordt de maximale winst behaald. Zo kan Tata Steel het Groen Staalplan alsnog waarmaken.

Peter Arnoldy, Heemstede, auteur van ‘De materialentransitie’ (2022)
Dave van Ooijen, Castricum, strategisch adviseur en oud-medewerker Vereniging Milieudefensie