De EU ligt hoogstwaarschijnlijk niet op koers om haar klimaatdoelstellingen voor 2030 te halen. De meeste lidstaten – waaronder Nederland – beschikken niet over concrete plannen om de omvangrijke subsidies voor fossiele brandstoffen uiterlijk in 2050 af te bouwen, wat noodzakelijk is voor de ‘net zero’ doelstelling. Een bindende routekaart met heldere en gemeenschappelijke definities van wat precies een schadelijke subsidie is, én met ondubbelzinnige, bindende doelstellingen voor de afbouw daarvan, is daarom dringend nodig, aldus hoogleraar Europees Recht Leigh Hancher.
Op vrijdag 26 juni 2026 houdt Leigh Hancher haar afscheidsrede, getiteld ‘Omission Impossible: Why can the EU not stop harmful fossil fuel subsidies?’. Daarin zal zij erop wijzen dat het Europese Milieuagentschap in zijn meest recente rapport (2025) opnieuw heeft benadrukt dat het huidige Milieuactieprogramma van de EU (2020-2030) oproept tot het zonder uitstel afschaffen van subsidies voor fossiele brandstoffen. De voorzitter van de Europese Commissie kondigde al in september 2024 aan dat de Commissie met een routekaart voor de afbouw van fossiele subsidies zou komen. Net als veel vergelijkbare toezeggingen, is deze routekaart echter nog steeds nergens te bekennen.
Meer steun voor fossiele bronnen dan voor duurzame
De omvang van fossiele subsidies binnen de EU is in 2022 zelfs meer dan verdubbeld als gevolg van de hoge energieprijzen na de coronapandemie en de Russische invasie van Oekraïne. In 2024 daalden deze subsidies slechts met ongeveer 10%. Het totale bedrag aan fossiele subsidies binnen de EU ligt nog altijd hoger dan de steun voor duurzame energiebronnen zoals wind- en zonne-energie.
Ondertussen nemen de fossiele subsidies opnieuw toe, nu Europese regeringen proberen de hoge gas- en olieprijzen te compenseren die zijn ontstaan na het uitbreken van de oorlog met Iran in februari 2026.
Als gevolg hiervan lijkt de EU niet op koers te liggen richting de klimaatdoelstellingen voor 2030. Ook Nederland verstrekt jaarlijks nog steeds miljarden euro’s aan fiscale voordelen die verband houden met fossiele brandstoffen. Afhankelijk van de gehanteerde definitie varieert de omvang daarvan van ongeveer €4 à €5 miljard tot circa €37,5 miljard per jaar.
Obstakels en oplossingen
Uiteraard bestaan er aanzienlijke politieke en economische obstakels voor het mobiliseren en financieren van de transitie naar een economie die niet langer afhankelijk is van fossiele brandstoffen. Deze obstakels zijn uitgebreid onderzocht. In haar afscheidsrede bespreekt Hancher daarom de juridische instrumenten die beschikbaar zijn – of zouden kunnen worden ingezet – om fossiele subsidies aan te pakken. Haar conclusie is dat deze instrumenten momenteel te zwak zijn.
Ten eerste is er een Europese governanceverordening die lidstaten verplicht te rapporteren over bestaande fossiele subsidies en hun plannen om deze af te bouwen. In de praktijk ontbreekt het echter aan daadkracht. De gerapporteerde gegevens zijn ontoereikend en concrete afbouwplannen ontbreken vrijwel volledig.
Een tweede mogelijk instrument is een strikte handhaving van de Europese staatssteunregels. In theorie moeten alle nationale staatssteunmaatregelen worden aangemeld bij en goedgekeurd door de Europese Commissie. In de praktijk wordt het grootste deel van de steun voor bepaalde fossiele brandstoffen, en met name voor aardgas als ‘transitiebrandstof’, goedgekeurd onder specifieke voorwaarden. De Commissie beschikt echter over beperkte mogelijkheden om af te dwingen dat aan die voorwaarden daadwerkelijk wordt voldaan.
Een bindende routekaart met heldere en gemeenschappelijke definities van schadelijke subsidies, en met duidelijke, bindende doelstellingen voor de afbouw ervan, is daarom dringend noodzakelijk, aldus Hancher. De Europese staatssteunregels kunnen daarbij een belangrijk instrument vormen.
Afscheidsrede
Hoogleraar Europees recht prof. dr. Leigh Hancher houdt haar afscheidsrede op vrijdag 26 juni 2026 om 16.15 uur in de aula van Tilburg University. De rede is tevens via een livestream te volgen.
Foto: XR
Blijf op de hoogte met de nieuwsbrief. Meld je hier aan.
( Je kunt ons ook steunen door lid te worden of te doneren )
