Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In april 2020 kregen 400 jonge beuken op landgoed Slangenberg bij Doetinchem echte zonnebrandcrème. Voor fruitbomen is kaolienklei al langer een natuurlijke beschermlaag tegen felle zon.
Een boom op een hete dag. Foto: iStock – Jovana Jovic
Op een snikhete middag voelt een zonbeschenen boomstam bijna als een motorkap die uren heeft staan bakken. Bij beuken kan de laag onder de bast beschadigen zodra de stamtemperatuur boven 45 graden uitkomt. Het probleem speelt volgens onderzoeker Bart van der Sluis vooral bij boomkwekerijen en in stedelijke gebieden, waar bomen na verplanting met minder wortels moeten zien rond te komen. Dat zet een witte, zonwerende kleilaag in een ander licht.
De witte laag op Slangenberg was geen grap
De aanleiding op landgoed Slangenberg was behoorlijk serieus. Boswachter Dirk van den Brink van Staatsbosbeheer zag verbrande plekjes op de stammen van de jonge beuken, na twee hete zomers. De crème moest voorkomen dat de schade verder opliep.
Zo’n brandplek zit ook onder de bast. Daar loopt een dunne groeilaag die nieuwe houtcellen maakt. Raakt die laag beschadigd, dan kan een boom op die plek moeilijker doorgroeien en blijft de schade lang zichtbaar.
Dunne bast, groot risico
Jonge bomen behandeld met een wittige laag kaolienklei op bladeren en stammen tegen zonnebrand in droge omgeving. Beeld: Citrus Industry Magazine.
Beuken staan niet alleen in hun kwetsbaarheid. Ook esdoorn, kastanje, haagbeuk, es en linde hebben een dunne, gladde bast die fel zonlicht slecht verdraagt, vooral kort na het planten. Een oude eik met ruwe, dikke schors heeft daar veel minder last van.
Onderzoeker Bart van der Sluis van Open Teelten bij WUR in Randwijk zag het probleem rond 2010 opkomen. Zonnebrand bij bomen speelt vooral op plekken waar bomen zijn verplant, zoals kwekerijen en steden. Juist daar hebben zware bomen tijd nodig om weer genoeg fijne wortels te maken.
Heet weer maakt die kwetsbare fase lastiger. Boomkwekerij Ebben ziet stamverbranding vaker optreden tijdens zomers waarin de temperatuur boven 35 graden Celsius uitkomt. Een straatboom staat vaak precies op een plek waar steen, asfalt en weinig schaduw de hitte nog eens versterken.
Klei werkt al in de fruitteelt
In boomgaarden ligt een andere oplossing al klaar: kaolienklei. Dat is een wit mineraal, ook bekend als porseleinaarde, dat als een dun laagje op blad en vrucht blijft zitten en zonlicht terugkaatst. Appel-, peren-, citrus-, avocado- en olijfbomen krijgen zo een natuurlijke beschermlaag.
Een review over hittestress bij avocadobomen laat zien dat kaolien de temperatuur van blad en vrucht verlaagt, de fotosynthese beter laat draaien en zonneschade helpt voorkomen. Een koeler blad kan langer blijven werken op een hete dag.
- Het product Surround WP kan zonnebrand met ongeveer 50 procent terugdringen.
- Volgens de leverancier kan het bladerdek daarbij 5,5-8 graden Celsius koeler worden.
- Na een flinke regenbui moet de kleilaag opnieuw op de boom.
“Intussen gebruikt bijna de helft van alle telers het.”
Dany Bylemans, onderzoeker bij pcfruit
Voor straatbomen is het nog geen vaste routine
In Duitsland en Centraal-Europa krijgen bomen al langer een witte kalklaag of een jute om de stam. Beide methoden weren direct zonlicht en beperken zo het opwarmen van de bast. Het zijn tijdelijke maatregelen, maar ze passen wel bij jonge bomen die nog moeten aanslaan.
Een grootschalig programma waarbij gemeenten straatbomen tijdens hittegolven met kaolien behandelen, bestaat in Nederland en Europa nog niet. Een kleisuspensie aanbrengen en na regen opnieuw doen, vraagt flink wat werk van groenbeheerders.
Kaolienklei is geen kant-en-klare redding voor elke stadsstraat. De ervaring uit de fruitteelt maakt het wel een logische kandidaat voor proeven bij kwetsbare, pas geplante bomen, zeker nu hitteperioden bomen steeds vaker treffen op momenten dat hun wortels nog niet goed zijn hersteld.
De volgende stap ligt bij de stad
De proef op Slangenberg bleef bijzonder: daar werd echte zonnebrandcrème gebruikt bij jonge beuken in een bosomgeving. Kaolien is juist ontwikkeld en onderzocht voor landbouwgewassen, waar telers het op grote oppervlakken kunnen verspuiten.
Voor straatbomen ontbreekt nog specifiek onderzoek naar kaolien tijdens hittegolven. Een praktische proef zou moeten uitzoeken hoeveel koeling de witte laag op een stam oplevert, hoe lang die blijft zitten en of de toepassing uitvoerbaar is voor gemeentelijke groendiensten.
Over het onderzoek
De hardste wetenschappelijke onderbouwing komt vooralsnog uit een reviewstudie naar avocadobomen onder hittestress. Die bundelde eerder onderzoek naar kaolien op fruitbomen en vond voordelen voor blad- en vruchttemperatuur, fotosynthese en bescherming tegen zonnebrand.
De stap van boomgaard naar straat is nog niet gezet in een peer-reviewed studie. Een eerste Nederlandse praktijkproef met straatbomen moet meten wat er gebeurt na een regenbui, wanneer de beschermlaag opnieuw aangebracht moet worden.
