Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Met 12.262 meter blijft het SG-3-boregat op het Kola-schiereiland het diepste door mensen gemaakte gat ooit. De Sovjet-Unie wilde er de aardmantel bereiken, maar de ondergrond stelde de techniek voor een grens die ook de wetenschap niet had voorzien.
Schiereiland Kola, waar de diepste boring plaatsvond. Foto: iStock -Ukususha
Op het afgelegen Kola-schiereiland, vlak bij de Noorse grens, begon de Sovjet-Unie op 24 mei 1970 aan een ondergrondse wedloop die even wetenschappelijk als politiek geladen was. Tijdens de Koude Oorlog wilden de Sovjets dieper boren dan het eerder gestaakte Amerikaanse Project Mohole en mikten ze op 15 kilometer diepte. De boor leverde al snel een beeld op van de aardkorst dat niet bij de schoolboeken paste: de verwachte basaltlaag ontbrak, en in plaats daarvan vonden de onderzoekers water, gassen en piepkleine fossielen. Toen de temperatuur in de diepte opliep tot 180 graden, bleek ook het idee van volledige kennis over de ondergrond zijn grens te hebben.
De boor moest na een breuk opnieuw beginnen
Het project kreeg al vroeg een flinke tegenslag. In 1984 brak op 12.066 meter diepte een stuk van vijf kilometer van de boorstang af en bleef het vastzitten. De ploeg kon er niet bij en moest vanaf 7.000 meter een nieuwe zijtak boren.
Het record uit 1979 blijft daardoor opvallend. Toen bereikte SG-3 9.583 meter en ging het voorbij aan een eerder record van een olieput in Oklahoma. Twintig jaar lang werkten technici aan een gat dat, vergeleken met een aardkorst van gemiddeld 35 kilometer dik, uiteindelijk nog steeds maar een krasje in de planeet was.
Goed om te weten
De diepte van SG-3 is verticaal gemeten. Sommige moderne olie- en gasputten zijn langer doordat ze schuin of horizontaal door gesteente lopen.
De aardkorst bleek anders in elkaar te zitten
Roestige metalen constructie van de Kola Superdiepe Boorgat op de toendravorming in noordelijk Rusland, met pijpmateriaal op de grond. Beeld: Wikimedia Commons.
Op ongeveer 7 kilometer diepte verwachtten geologen basalt aan te treffen, onder de granietlaag. Seismische metingen leken die overgang te voorspellen. De boorkernen lieten iets anders zien: die basaltlaag zat er niet.
Water bleek opgesloten te zitten onder een ondoordringbare laag vulkanisch gesteente. Dat was lastig te rijmen met de modellen van toen, die ervan uitgingen dat vrij water op zulke diepte niet kon bestaan.
- In de monsters zaten helium, waterstof en stikstof.
- Ook kwamen methaan, andere koolwaterstoffen en koolstofdioxide naar boven.
- De isotopen in een deel van het koolstofdioxide wezen op organisch materiaal in sedimentgesteente.
De boorkernen bevatten bovendien microscopische fossielen van zeeorganismen. Ze zaten in sedimenten die meer dan 1 miljard jaar oud zijn. Zelfs op kilometers diepte bleef dus een spoor bewaard van een zee die daar ooit lag.
Bij 180 graden werd steen langzaam taai
De hitte was een probleem voor de boorkop en de elektronica, maar veranderde ook het gedrag van het gesteente zelf onder de enorme druk op die diepte. In plaats van hard en bros te breken, werd het materiaal ductiel gesteente: het begon langzaam te vervormen, een beetje zoals klei.
Zodra de boor omhoogging, drukten de wanden zich weer naar binnen. Elke gewonnen meter dreigde zo weer dicht te lopen. Om 15 kilometer te halen, waren werktuigen nodig geweest die temperaturen rond 300 graden aankonden, veel meer dan de techniek van dat moment kon hebben.
De werkzaamheden stopten in 1992. De aardmantel bleef buiten bereik, maar de boring liet wel zien hoe snel laboratoriummodellen hun grip verliezen zodra je diep genoeg de ondergrond in gaat.
Van verzonnen hellegeluiden tot een dichtgelast gat
In de jaren 1990 kreeg SG-3 een heel ander soort bekendheid. Verhalen over geluiden uit een ondergrondse hel gingen rond, maar de vermeende opname bestond uit kreten uit de Italiaanse horrorfilm Baron Blood uit 1972, die aan elkaar waren geplakt en herhaald.
De echte reden voor het einde was een stuk aardser. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie eind 1991 verdween de financiering voor veel wetenschappelijke projecten. Een laatste boortak kwam in 1994 nog tot 8.578 meter, waarna het geld op was.
In 2005 werd het terrein officieel gesloten en kwam er een metalen plaat over de opening. Onder die plaat loopt het boorgat nog altijd ruim 12 kilometer de diepte in.
