Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Ozersk stond tot 1991 niet op de kaart, hoewel de stad sinds 1945 rond de Mayak-fabriek groeide. Toen daar in 1957 de Kysjtym-ramp plaatsvond, bleef de bevolking nog decennialang verstoken van de officiƫle waarheid.
Het besmette gebied rond de kerncentrale van Mayak. Foto: Ecodefense/Heinrich Boell Stiftung Russia/Slapovskaya/Nikulina via Wikimedia.
In Ozersk woonden mensen, werkten ze en brachten ze kinderen groot in een stad die officieel niet bestond. De gesloten stad in de Zuid-Oeral werd vanaf 1945 gebouwd voor de werknemers van de Mayak-plutoniumfabriek, waar de A-1-reactor op 19 juni 1948 in bedrijf ging. Achter de hekken van het toenmalige Chelyabinsk-40 groeide een nucleaire wereld die de Sovjetstaat verborgen hield, ook nadat de Kysjtym-ramp van 1957 radioactieve vervuiling over een groot gebied had verspreid.
Een stad met een nummer als naam
Chelyabinsk-40 werd later Chelyabinsk-65. Die codes hoorden bij de ZATO-structuur, gesloten bestuurlijke gebieden die de Sovjet-Unie vanaf 1947 gebruikte voor gevoelige militaire en nucleaire locaties. Ozersk was daarin een van de belangrijkste steden.
Goed om te weten
Een ZATO was veel meer dan een afgesloten fabrieksterrein: ook de stad eromheen viel onder strenge toegangsregels en geheimhouding.
De volkstelling van 2010 telde 82.164 inwoners, en in 2013 woonden er nog ongeveer 81.000 mensen. Achter het hek lag een complete stad, met gezinnen die afhankelijk waren van dezelfde nucleaire werkgever.
40.000 dwangarbeiders bouwden Mayak
Lavrentiy Beria, hoofd van de Sovjet-geheime politie en het kernwapenprogramma, liet voor de bouw van Mayak en Ozersk meer dan 40.000 Goelag-gevangenen en krijgsgevangenen inzetten. De fabriek moest plutonium leveren, een onmisbaar bestanddeel voor kernwapens.
De A-1-reactor droeg de bijnaam Anotchka en draaide op natuurlijk uranium. Hij bleef in bedrijf tot 16 juni 1987, bijna 39 jaar nadat hij voor het eerst plutonium produceerde.
- Mayak werd in 1948 opgebouwd als onderdeel van het Sovjet-kernwapenprogramma.
- De fabriek en de woonstad vormden samen Ć©Ć©n afgesloten complex.
- De A-1 was een productiereactor, bedoeld om materiaal voor wapens te maken.
De explosie die jarenlang verzwegen bleef
Op 29 september 1957 ging het om 11:22 UTC mis bij een tank met radioactief afval. Een chemische explosie slingerde ongeveer 740 petabecquerel aan radioactieve stoffen de omgeving in, gelijk aan 20 megacurie.
De neerslag bereikte meer dan 200 steden en dorpen. Meer dan 240.000 mensen kwamen in aanraking met straling; bredere schattingen lopen uiteen van 270.000 tot meer dan 500.000 getroffen mensen.
Tussen de 10.000 en 12.000 inwoners werden geƫvacueerd, vaak zonder openlijke uitleg. Minstens 200 mensen stierven aan ziekten die met straling in verband werden gebracht. De Sovjetregering erkende de Kysjtym-ramp pas in 1989.
De rivier droeg het afval verder mee
Tussen 1945 en 1957 loosde Mayak grote hoeveelheden radioactief materiaal in de omgeving, onder meer in de rivier de Tetsja, die uiteindelijk richting de Arctische Oceaan stroomt.
Langs de bovenloop van de Tetsja werden dorpen geƫvacueerd toen duidelijk werd hoe zwaar de rivier vervuild was. Ten noordoosten van Mayak ligt bovendien de East Urals Radioactive Trace, het gebied waar de radioactieve neerslag van 1957 terechtkwam en waar nog altijd flinke stralingsniveaus worden gemeten.
De poort bleef dicht
De officiƫle erkenning maakte Ozersk niet ineens toegankelijk. De stad gold in 2013 nog steeds als gesloten gebied: je kwam er niet zomaar binnen zonder toestemming.
De reactor stopte op 16 juni 1987, maar de stad die ervoor werd gebouwd telde in 2013 nog altijd ongeveer 81.000 inwoners achter gecontroleerde toegangspoorten.
