Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
In 1977 ontplofte bij de Schotse kernlocatie Dounreay een 65 meter diepe schacht vol radioactief afval. Bijna vijftig jaar later ligt het afval er nog steeds.
De kerncentrale bij Dounreay in Schotland. Foto: iStock – SteveAllenPhoto
In 1977 ontplofte bij de Schotse kernlocatie Dounreay een 65 meter diepe schacht vol radioactief afval. Water reageerde met natrium en kalium in het afval, en het waterstofgas dat daarbij vrijkwam vatte vlam. Bijna vijftig jaar later ligt het afval er nog steeds. Het echte leeghalen begint pas rond 2030, als onderdeel van een opruimklus die tot in de jaren 2070 duurt.
Stel je een put voor die je jarenlang als vuilnisbak gebruikt. Je gooit er van alles in, en er staat altijd water in. Dan blijkt een deel van dat afval heftig te reageren met water. Dat is in het kort wat er gebeurde op een winderige kaap in het noorden van Schotland.
Een put die nooit voor afval bedoeld was
Dounreay ligt aan de kust van Caithness, zo’n 15 kilometer ten westen van Thurso. Hier testte Groot-Brittannië vanaf de jaren vijftig snelle kweekreactoren. Bij de bouw groeven arbeiders een schacht om puin af te voeren voor een afvoertunnel onder de zeebodem.
Die schacht kreeg in 1958 een nieuwe functie. Hij werd een stortplaats voor middelradioactief afval. Tot 1977 gingen er meer dan 11.000 ladingen afval naar beneden. Het ging om een mengsel van brokstukken, slib en ander besmet materiaal.
Water, natrium en één vonk
De reactoren van Dounreay werden gekoeld met vloeibaar metaal, waaronder een mengsel van natrium en kalium. Resten daarvan belandden ook in de schacht. Daar stond water in, en precies dat is het probleem. Natrium en kalium reageren fel met water, waarbij waterstofgas ontstaat.
In de nacht van 10 mei 1977 had zich onder de afdekking van de schacht genoeg waterstof verzameld. Volgens later onderzoek ontstak een vonk van een waterpomp het gas. De explosie tilde de zware afdekking op en beschadigde de installatie. Er raakte niemand gewond, maar radioactief puin kwam in de directe omgeving terecht.
Goed om te weten De schacht was ongeveer 65 meter diep, zo hoog als een flatgebouw van twintig verdiepingen. Na de explosie werd er nooit meer afval in gestort.
Dicht is nog niet leeg
De schacht ging dicht, maar het afval bleef liggen. Vlakbij staat ook nog een betonnen silo, waarin tot 1998 afval werd opgeslagen. In 2007 legde Dounreay een ring van injectiemortel rond de schacht. Dat moet voorkomen dat grondwater erin stroomt en besmet raakt zodra het afval naar boven komt.
De deeltjes op het strand komen vooral ergens anders vandaan
Er speelt nog een tweede probleem. Sinds 1983 zijn bijna 500 radioactieve deeltjes gevonden op de kust bij Dounreay en op drie stranden in de buurt. Meer dan 200 daarvan lagen op Sandside Beach, een openbaar strand.
Het gaat om piepkleine brokjes bestraalde splijtstof. Ze komen vooral uit afvalwater dat jarenlang via een pijp in zee werd geloosd. Rond het oude lozingspunt geldt een visverbod in een straal van 2 kilometer. Of de explosie ook deeltjes verspreidde, is nooit aangetoond. In februari en maart 2022 werden nog eens 15 deeltjes gevonden, waarvan het merendeel als risicovol werd aangemerkt.
Een deadline die steeds opschuift
In 2018 schatte de exploitant dat het leeghalen van schacht en silo zo’n 290 miljoen pond zou kosten. Het werk moest in 2025 klaar zijn. Dat is niet gelukt. In 2021 begon pas de voorbereidende fase. Volgens de huidige planning start de bouw van de installaties boven de schacht rond 2030. Robots moeten het afval dan op afstand omhoog halen.
Voor het hele terrein schoof de einddatum van 2033 naar de jaren 2070. De officiële kosten lagen eerder rond 2,9 miljard pond. Medewerkers kregen in 2024 een nieuw bedrag van bijna 8 miljard pond te horen. Dat cijfer is niet officieel bevestigd.
Wat Dounreay leert over kernenergie vandaag
Nederland en andere Europese landen overwegen nieuwe kerncentrales als bron van CO2-arme stroom. Moderne centrales werken heel anders dan de proefreactoren van Dounreay. Toch laat deze Schotse kaap zien dat de rekening van kernenergie niet stopt als de reactor uitgaat. Afvalbeheer en ontmanteling kunnen generaties duren. Wie kernenergie meeweegt in het klimaatbeleid, neemt ook die lange staart mee.
Bronnen
- NDA Archives: de jaren zeventig en de explosie in de schacht
- World Nuclear News: voorbereiding van het leeghalen van schacht en silo (2018)
- GOV.UK: Nuclear Restoration Services over de planning van schacht en silo (2024)
- No2NuclearPower: overzicht Dounreay, deeltjes en ontmanteling
- NFLA: 15 nieuwe deeltjes gevonden in 2022
- John O’Groat Journal: einddatum in de jaren 2070 en kosten van bijna 8 miljard pond
