In de Golf van Panama bleef de jaarlijkse opwelling van koud, voedselrijk diepzeewater voor het eerst in veertig jaar volledig uit. Wetenschappers waarschuwen dat dit de mariene voedselketen kan ontregelen en de regio kwetsbaarder maakt voor ecologische en economische schade.
Stel je een zee voor die van kleur verschiest. Voor de kust van Panama gebeurde dat in 2025, alleen dan omgekeerd: het water dat er elk jaar groen en vol leven hoort te zijn, bleef leeg en blauw. De motor die die kust normaal voedt, viel stil. En het bijzondere is dat bijna niemand het had gemerkt als er niet toevallig een onderzoeksschip in de buurt was.
Elk jaar komt het koude water omhoog, behalve nu
Voor de kust van Panama speelt zich normaal gesproken elk jaar hetzelfde af. Tussen december en april duwt de wind het warme oppervlaktewater weg, waardoor koud water van de diepte omhoog komt. Dat heet opwelling, en het is goud waard: dat diepe water zit vol voedingsstoffen.
Die voedingsstoffen voeden fytoplankton, microscopische algen die de basis vormen van bijna alles wat in zee leeft. Vandaar de groene kleur. Waar het groen zit, zit voedsel, en dus vis, en dus vissers.
In 2025 bleef dat groen weg. Satellieten zagen het als eerste: een vrijwel volledige afwezigheid van chlorofyl, de groene stof in de algen. De zee was leeg.
“De tropische oceaan verloor dit jaar zijn vitale adem.”
Aaron O’Dea, bioloog bij het Smithsonian Tropical Research Institute
Geen wind, geen leven
Metingen vanaf het onderzoeksschip S/Y Eugen Seibold bevestigden wat de satellieten lieten zien: het koude, voedselrijke water kwam simpelweg niet omhoog. De oorzaak lag in de lucht.
De opwelling draait namelijk op wind. Normaal zorgt een verschil in luchtdruk ervoor dat de passaatwinden hard genoeg waaien om het warme oppervlaktewater weg te duwen. In 2025 ontbrak dat drukverschil, dus viel de wind weg, en zonder wind geen opwelling.
Het gevolg was een kettingreactie naar boven toe. Zonder voedingsstoffen groeit er geen plankton, zonder plankton krimpt de rest. Vis als makreel en sardine werd schaarser, net als inktvissen. En dat zijn precies de soorten waar kleinschalige vissers van leven, met flinke inkomensverliezen tot gevolg.
Ook het rif en de zuurstof betalen mee
De schade bleef niet bij de visserij. De onderzoekers zagen ook het zuurstofgehalte in het water dalen, een probleem voor dieren op de bodem die niet zomaar kunnen wegzwemmen. In het ergste geval brengt dat lokale dode zones dichterbij, plekken waar bijna niets meer kan leven.
Koraalriffen kregen een dubbele klap. Het koude diepzeewater dat ze normaal afkoelt bleef weg, terwijl het oppervlaktewater juist warmer werd. Dat verhoogt het risico op verbleking, en warm water dat lang blijft hangen vergroot bovendien de kans op infecties bij zeedieren.
Goed om te weten
Fytoplankton vormt niet alleen de basis van de voedselketen in zee, het produceert via fotosynthese ook een groot deel van de zuurstof op aarde.
Waarom dit tegen de verwachting ingaat
Hier zit de echte verrassing. Lange tijd gold de aanname dat klimaatverandering de passaatwinden in sommige gebieden juist zou versterken, en de opwelling dus zou aanjagen. Wat er voor Panama gebeurde, wijst de andere kant op.
Klimaatwetenschapper Andrew Sellers, betrokken bij het onderzoek, houdt een slag om de arm. Een deel van de verklaring kan natuurlijke schommeling zijn: de Pacifische decadale oscillatie, een patroon dat over ongeveer tien jaar op en neer beweegt. Maar de klimaatmodellen in dezelfde studie laten zien dat opwarming de tropische winden kan veranderen, waardoor de juiste omstandigheden voor opwelling zeldzamer worden.
Of 2025 een eenmalige uitschieter was of het begin van een patroon, is nog niet te zeggen. En juist dat is zorgelijk, want een hele oceaanrand hangt ervan af.
Het echte probleem: niemand keek
Het meest verontrustende detail is misschien wel hoe bijna onopgemerkt dit bleef. In gematigde zones worden de grote opwellingsystemen nauwlettend in de gaten gehouden. In de tropen is het meetnet veel dunner.
“Als onze oceanografische campagne niet had plaatsgevonden, had niemand geweten dat de opwelling was gestopt.”
Hanno A. Slagter, co-auteur, Smithsonian Tropical Research Institute
Een compleet ecosysteem viel stil, en het scheelde een toevallig aanwezig schip of het was helemaal buiten beeld gebleven. De onderzoekers pleiten daarom voor meer sensoren en internationale meetprogramma’s in tropische kustzeeën, zodat zo’n plotseling falen voortaan direct wordt gezien in plaats van achteraf.
Over de studie
Het onderzoek verscheen in PNAS en stond onder leiding van bioloog Aaron O’Dea van het Smithsonian Tropical Research Institute (STRI), in samenwerking met het Max Planck Institute for Chemistry in Mainz. Het team vergeleek de verstoring van 2025 met tientallen jaren aan regionale data. Voor Nederland raakt dit aan meer dan een verre kust: de handel in en verwerking van vis is verweven met internationale vismarkten, die gevoelig zijn voor precies dit soort plotselinge productiedips.
