Het herstel van de biodiversiteit in de Nederlandse zoetwaternatuur stagneert en gaat op veel plekken weer achteruit. Dat blijkt uit het Living Planet Report Nederland 2026 van Wereld Natuur Fonds Nederland (WWF-NL), SoortenNL en Sovon. Het onderzoeksrapport concludeert dat de populatieomvang van grote soortengroepen als vissen en libellen afneemt. Een trendbreuk, want na decennia van achteruitgang herstelde de zoetwaterbiodiversiteit zich vanaf 1990 door natuur- en milieubeleid.
Vennen en hoogvenen blijken het meest kwetsbaar voor het biodiversiteitsverlies. In beken en rivieren, waar lang tijd meer leven terugkeerde, lopen populaties terug, en bij plassen en moerassen vlakt het herstel af. Positieve trends zijn zichtbaar bij de otter en bij moerasvogels zoals de blauwborst en de zilverreiger. Het rapport toont aan dat natuur- en milieubeleid effectief is en snel resultaat oplevert. Ook illustreert het wat de gevolgen zijn als opschaling van dit beleid uitblijft. Elkaar versterkende bedreigingen van biodiversiteit zoals bestrijdingsmiddelen, stikstofneerslag, invasieve soorten en klimaatextremen nemen immers toe.
Het Living Planet Report Nederland 2026 baseert zich op 30 jaar lange monitoring van de populatietrends van 176 diersoorten in rivieren, beken, moerassen, plassen, vennen en hoogvenen. Hieruit blijkt dat het biodiversiteitsherstel in beken en rivieren is omgeslagen in achteruitgang. Onder andere door verlies van hun natuurlijke oevers en een overschot aan giftige stoffen. In plassen en sloten is een te laag, of juist te hoog, waterpeil problematisch. Sloten worden nog vaak gedempt en bevatten te hoge concentraties bestrijdingsmiddelen. Invasieve rivierkreeften bedreigen inheemse diersoorten en in vennen is het de exotische zonnebaars die amfibielarven en jonge vissen opeet. Klimaatverandering heeft grote gevolgen: de droge jaren 2018, 2019 en 2025 lieten veel vennen droogvallen, waardoor libellenlarven omkwamen en sommige soorten niet meer terugkeerden.
“Als waterrijk land koesteren we onze zoetwaternatuur onvoldoende, terwijl deze aan de basis ligt van ons drinkwater en onze klimaatveiligheid. De vraag is niet óf Nederland moet versnellen met de bescherming van dit zoete water, maar hoe. Decennia geleden was de waterkwaliteit zo slecht dat elke maatregel direct winst opleverde. Dit laaghangende fruit is inmiddels geplukt. Voor echt herstel moeten we een heel watersysteem herstellen. Waterkwaliteit, ruimte, verbinding en beheer moeten hiervoor samen worden aangepakt. Op die manier maken we een doorstart voor onze zoetwaternatuur en de iconische diersoorten die er leven”, Judy Koppenjan, expert Nederlandse natuur WWF-NL en projectleider Living Planet Report Nederland.
Van schonere rivieren naar nieuwe bedreigingen
Nadat de eerste helft van de vorige eeuw zoetwatersoorten in hoog tempo verdwenen uit Nederland, namen deze door succesvol milieubeleid in de jaren ‘60 en ‘70 in alle ecosystemen weer toe. Vissen trokken terug de schonere rivieren in door het terugdringen van industriële lozingen. En de otter, als zichtjager afhankelijk van schoon water, visrijke leefgebieden met beschutte oevers en dus een graadmeter voor waterkwaliteit, vestigde zich opnieuw in Nederland. Nu blijkt dat ondanks die verbeteringen het herstel stagneert. De combinatie van blijvende en groeiende bedreigingen is te groot om verder herstel door te zetten. Hierbij is vervuiling met bestrijdingsmiddelen, medicijnresten en PFAS een bepalende factor. Klimaatverandering versterkt deze druk op biodiversiteit. Gezonde zoetwaternatuur vraagt om herstel van complete watersystemen en voldoende schoon water. Afname van deze natuur heeft directe gevolgen voor dier, mens en samenleving: gezond drinkwater wordt schaarser en we worden kwetsbaarder voor extreem weer zoals hitte, overstromingen, droogte en natuurbranden.
Titia Wolterbeek, voorzitter SoortenNL en directeur De Vlinderstichting: “Als we waterkwaliteit, ruimte, verbinding én beheer in samenhang aanpakken, kunnen we het haperende herstel weer op gang brengen. Wachten betekent dat doelen verder uit zicht raken en dat soorten die zich voorzichtig herstellen, opnieuw achteruitgaan. Tegelijk laat dit rapport zien hoe waardevol de inzet is van natuurorganisaties, kennisinstituten en vooral de duizenden vrijwilligers die jaar in jaar uit soorten tellen. Dankzij hen weten we waar het beter gaat, en waar we nu moeten ingrijpen.”
“Na decennia van achteruitgang en het uitsterven van soorten als de steur en zalm uit de Nederlandse natuur verbeterde de waterkwaliteit. Zoutlozingen werden verboden en rivieren en zoetwaternatuur kregen weer ruimte. Dat leidde tot de terugkeer van soorten, zoals de zeearend, een mooi resultaat. Het is zorgelijk dat deze voortgang nu stokt, het goede nieuws is dat we de oplossingen kennen en er dus ook voortvarend mee aan de slag kunnen”, aldus Kirsten Haanraads, hoofd team Nederlandse natuur, WWF-NL.
Ruimte voor water om het tij te keren
Om het tij te keren en het biodiversiteitsverlies af te remmen moeten watersystemen worden hersteld. Door water weer vrij te laten stromen en barrières te verwijderen, kunnen migrerende soorten terugkeren en zich voortplanten. Zoetwaternatuur profiteert van maatregelen zoals natuurontwikkeling langs de grote rivieren en het aanleggen van vispassages. Natuurlijke oevers en kronkelende beken houden water beter vast en zorgen dat water zich gelijkmatiger verdeelt. Daardoor krijgen insecten, vogels en vissen weer de ruimte om terug te keren en ontstaan paaiplekken voor voortplanting. Tegelijk moet vervuiling omlaag met minder uitspoeling van meststoffen, bestrijdingsmiddelen en PFAS in het grondwater. Om natuurverlies tegen te gaan pleit WWF-NL voor beleid en uitvoering met ecologie als basis van ruimtelijke beslissingen en met de inzet van natuur als oplossing.
Het Living Planet Report
Het Living Planet Report Nederland beschrijft hoe de natuur in Nederland zich sinds 1990 ontwikkelt. Dit gebeurt door het onderzoeken van de veranderingen in de populatieomvang van diersoorten in en om de Nederlandse zoetwaterecosystemen. Deze vijfde editie staat in het teken van zoetwaternatuur. Het rapport is een samenwerking van SoortenNL, Sovon Vogelonderzoek en het Wereld Natuur Fonds. Voor de publicatie wordt gebruikgemaakt van trendgegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
Blijf op de hoogte met de nieuwsbrief. Meld je hier aan.
( Je kunt ons ook steunen door lid te worden of te doneren )
