Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Lake Chagan in Kazachstan ontstond op 15 januari 1965 door een ondergrondse kernproef. Zestig jaar later vissen bewoners er nog altijd, terwijl het water radioactief blijft.
Wetenschappers testen of water niet besmet is. Foto: iStock – kelvn
Een rond meer van zo’n 400 meter breed, midden in de Kazachse steppe, lijkt op het eerste gezicht een vreemd stukje landschap. Lake Chagan ontstond door een Sovjetproef met een kernlading van 140 kiloton, geplaatst in een 178 meter diep gat om te onderzoeken of kernexplosies bruikbare waterreservoirs konden maken. Een deel van de radioactieve splijtingsproducten belandde destijds in de atmosfeer en werd tot in Japan gemeten, wat de Verenigde Staten aanleiding gaf de Sovjet-Unie van schending van het kernproefverdrag te beschuldigen. Decennia later wijzen bodemmetingen in de omgeving nog op zware vervuiling, met gevolgen die verder reiken dan de krater zelf.
De rand steekt nog tientallen meters boven de steppe uit
Rond Lake Chagan ligt een opgeworpen wal van 20 tot 38 meter hoog. In de krater staat inmiddels ongeveer 10 miljoen kubieke meter water, genoeg om het idee van een gewoon stuwmeer op te roepen, terwijl de vorm door één explosie werd uitgehakt.
Die ronde kuil werd destijds onderdeel van een groter Sovjetprogramma dat moest uitzoeken of kernladingen waterreservoirs konden maken. Het resultaat was een meer van zo’n 100 meter diep, op de droge bedding van de Chagan-rivier.
Vissen kan er nog steeds, eten is een ander verhaal
Het water bevat nog altijd ongeveer 100 keer meer radioactieve stoffen dan drinkwater mag bevatten. Zulke stoffen kunnen zich ophopen in levende organismen, dus ook in vissen die hun hele leven in het meer doorbrengen.
Toch vissen bewoners er, ondanks officiële waarschuwingen, en sommige mensen eten de gevangen vis ook. Daarmee krijgen ze mogelijk radioactieve stoffen binnen die via het water en voedsel in het lichaam belanden.
De vervuiling zit ook in de grond eromheen. Daar zijn radioactieve stoffen aangetroffen die daar nog lang blijven liggen.
Een propagandastunt met vee en een zwemmende minister
De Sovjetautoriteiten presenteerden Lake Chagan als geslaagd staaltje techniek. Er werd zelfs een film gemaakt waarin de minister die verantwoordelijk was voor het kernwapenprogramma in het kratermeer zwom.
Water uit het meer ging daarna ook naar vee. De risico’s van de radioactiviteit kregen in die publieke voorstelling nauwelijks aandacht, terwijl een deel van de gevaarlijke stoffen al buiten het proefterrein terechtkwam.
Goed om te weten
Op het testterrein van Semipalatinsk vonden ongeveer veertig jaar lang minstens maandelijks kernproeven plaats. De laatste proef was in 1989.
De schade stopt niet bij de kraterwand
Het terrein werd in 1991 gesloten. Daarna begonnen programma’s om gevaarlijke zones in kaart te brengen en achtergebleven radioactieve vervuiling te volgen, met hulp van internationale teams die straling in het gebied onderzoeken.
Dat is ook een les voor het huidige debat over kernenergie en waterbeheer, ook in Nederland. Een installatie kun je sluiten, maar vervuilde grond en water vragen vaak nog decennialang om controle en metingen.
Voor Lake Chagan bestaat nog geen eenvoudige veilige oplossing. Het meer ligt er nog steeds, afgelegen in de steppe, met water dat radioactief blijft.
Over het onderzoek
Een bodemonderzoek uit 2017 mat rond Lake Chagan activiteit tot 22.000 Bq/kg. Bq/kg staat voor becquerel per kilogram: een maat voor hoeveel radioactief verval er in een kilo grond plaatsvindt.
De hoogste waarden lagen vooral binnen 1 tot 2 km stroomafwaarts van de kraterrand en zaten flink boven wat wereldwijd normaal door eerdere kernproeven uit de atmosfeer op de bodem is neergedaald.
